Η καταπληκτική ανακάλυψη του «Fly Man Sinekchi Aziz» στην Αυστραλία…

Η καταπληκτική ανακάλυψη του «Fly Man Sinekchi Aziz» στην Αυστραλία…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Ένας Αυστραλός Κύπριος, ο Constantinos Emmanuelle έχει ξεκινήσει ένα καταπλητικό πρότζεκτ πριν από περίπου πέντε χρόνια, όπου συλλέγει συνεντεύξεις, ιστορίες και φωτογραφίες από τη ζωή στην Κύπρο πριν από το 1950… Διατηρεί σελίδα στο Facebook που ονομάζεται «Tales of Cyprus» και επίσης την ιστοσελίδα www.talesofcyprus.com
Παρακολουθώ τη σελίδα του στο Facebook και επίσης αλληλογραφούμε αφού έρχεται στην Κύπρο για συνεντεύξεις και ενθουσιάστηκα με τη δουλειά αυτού του Αυστραλού Κύπριου καθηγητή… Γυρίζει και παίρνει συνεντεύξεις από ηλικιωμένους Κύπριους που μετανάστευσαν στην Αυστραλία, μαζεύει τις αναμνήσεις τους για το πως ήταν η ζωή πριν από τη δεκαετία του 1950, τα καταγράφει με τόση λεπτομέρεια και με φωτογραφίες, είναι σαν να μας δίνει ένα δώρο από το παρελθόν μας – πράγματα που δεν ξέραμε ή πράγματα που δεν σκεφτήκαμε, τη δυσκολία της ζωής των Κυπρίων εκείνο τον καιρό, πως προσπαθούσαν να επιβιώσουν, τι μαγείρευαν, πως μαγείρευαν…
Μια από τις πιο εντυπωσιακές ιστορίες του ήταν η ανακάλυψη του «Fly Man Sinekchi Aziz» και έφτιαξε μια πολύ εντυπωσιακή αφίσα για αυτόν τον αφανή ήρωα που εξάλειψε την ελονοσία στην Κύπρο.
Θέλω να μοιραστώ τι έγραψε για τον «Fly Man Sinekchi Aziz» και να ευχηθώ όπως περισσότεροι ακαδημαϊκοί αναμειχθούν σε τέτοια προγράμματα από την καρδιά του απλού λαού…
Σε ευχαριστώ τόσο πολύ που το κάνεις αυτό, Constantinos Emmanuelle…
Έγραψε τα ακόλουθα για τον «Fly Man Sinekchi Aziz»
«Είναι με μεγάλη περηφάνεια που τώρα μπορώ να αποκαλύψω την αφίσα μου που αφιερώνω στον Mehmet Aziz, ένα πραγματικό Κύπριο ήρωα. Όταν διάβασα το βιβλίο «Sweet and Bitter Island» (Γλυκό και Πικρό Νησί) της Tabitha Morgan ανακάλυψα ότι ο κύριος Aziz είναι ακόμα ένας ξεχασμένος και αφανής Κύπριος ήρωας. Για μένα αντιπροσωπεύει ένα πραγματικό Κύπριο και όλα εκείνα που είναι καλά για την Κύπρο.
Αυτοί που τον ήξεραν του έδωσαν το παρατσούκλι «The Fly Man» (Κουνουπάνθρωπος), ήταν διορισμένος Προϊστάμενος Επιθεωρητής Υγείας για τη Βρετανική Αποικιακή Κυβέρνηση της Κύπρου τη δεκαετία του 1930 και 1940.
Γεννήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1893 στο Καλό Χωριό (στα τουρκικά Vuda) που βρίσκεται στην επαρχία Λάρνακας και ήταν ο μικρότερος από έξι παιδιά. Ως νεαρό αγόρι, ο Aziz πολλές φορές ασθένησε με ελονοσία και βίωσε από κοντά τη μάστιγα σε πολλά από τα νεαρά παιδιά στο χωριό του. Το 1907 όταν ήταν μόλις 14 χρονών ταξίδεψε στην Αμερική με τον μεγαλύτερο του αδελφό Hayrettin για να σπουδάσει στο Connecticut. Δεν είμαι σίγουρος γιατί πήγε εκεί. Το 1912 τα αδέλφια αποφάσισαν να επιστρέψουν στην Κύπρο (πάλι δεν ξέρω γιατί). Τείνω να πιστέψω ότι μόλις κατάφεραν και δεν επιβιβάστηκαν στο μοιραίο Τιτανικό.
Το 1914 ο Sir Ronald Ross, ένας διάσημος Άγγλος επιστήμονας, ήρθε στο χωριό τους ψάχνοντας να εργοδοτήσει ντόπιους αγγλόφωνους για να τον βοηθήσουν να ερευνήσουν τη συχνότητα νόσων όπως την ελονοσία στο νησί. Το 1902 το βραβείο Νόμπελ απονεμήθηκε στον Ross για την ανακάλυψη του κουνουπιού Anopheles που προκαλεί την ελονοσία. Το 1914 ταξίδευε για ένα μήνα σε όλη την Κύπρο και μετρούσε το μέγεθος της σπλήνας των παιδιών που μολύνθηκαν με ελονοσία για να καθορίσει τον επιπολασμό της νόσου. Έφτασε στο συμπέρασμα ότι η συχνότητα της σπληνομεγαλίας στην Κύπρο φτάνει σε μέσο όρο 21% που είναι αρκετά ψηλό για μια Ευρωπαϊκή χώρα. Ο Ross ήξερε ότι μια λακκούβα με ζεστό λιμνάζον νερό ήταν το ιδανικό μέσο αναπαραγωγής των αυγών των κουνουπιών που μεταφέρουν το παράσιτο της ελονοσίας. Η έκθεση του αργότερα εκείνο το χρόνο παρακαλούσε θερμά την κυβέρνηση και τους χωρικούς να κάνουν περισσότερα για να εξασφαλίσουν ότι αυτές οι περιοχές αναπαραγωγής δεν υπάρχουν. Ο 21χρονος Aziz έδραξε της ευκαιρίας να εργαστεί μαζί με τον Ross και έτσι πήρε την εκπαίδευση που ξεκίνησε την καριέρα του.
Το 1916 ο Mehmet γνώρισε και παντρεύτηκε την Hıfsiye που ήταν η κόρη του Hafız Mustafa, ενός διάσημου ράφτη από τη Νήσου (στα τουρκικά Dizdarkoy). Είχαν τρία παιδιά: ένα γιο, τον Baber, και δύο κόρες, την Turkan και την Kamuran. Λόγω του ημερολογίου της Kamuran γνωρίζουμε κάτι για τον πατέρα της.
Ο Mehmet Aziz ήταν ο εισηγητής της ιδέας και της μεθοδολογίας για την εξάλειψη της ελονοσίας στην Κύπρο, έχοντας μελετήσει παρόμοιες προσπάθειες για έλεγχο της νόσου στην Αίγυπτο. Έλαβε κυβερνητική χορηγία για να καταρτίσει μια ομάδα εμπειρογνωμόνων που ονομάζεται «Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων για την Ελονοσία» και μέσα σε τρία χρόνια, το 1946, το 1947 και το 1948, κατάφερε να συντονίσει την επιτυχημένη εξάλειψη της ελονοσίας στην Κύπρο. Ο Aziz συχνά μιλούσε για την αφοσίωση και τη σκληρή δουλειά της ομάδας του. Ήταν δύσκολη και κάποτε επικίνδυνη δουλειά. Η ομάδα των Κύπριων Επιθεωρητών Υγείας ήταν: Ali Tevfik (υπεύθυνος για όλη την Κύπρο), Στέλιος Μ. Σωτηρίου (υπεύθυνος για τη Λάρνακα), Ζήνων Παναγή Ηλιάδης (υπεύθυνος για όλη την Κύπρο), Μιχάλης Τιμολάου (υπεύθυνος για την Πάφο), Ελευθέριος Χριστοφίδης (υπεύθυνος για την Καρπασία) και Κώστας Γεωργίου Fisher (υπεύθυνος για την Κερύνεια).
Εκτός από την εξάλειψη της ελονοσίας στην Κύπρο, ο Aziz είχε και κάποια άλλα αξιόλογα επιτεύγματα. Μεταξύ του 1929 και 1948 επισκέφτηκε χωριά σε όλη την Κύπρο και διεξήγαγε σεμινάρια αγωγής υγείας και ενημέρωσης για τους χωριανούς, δείχνοντας διαφάνειες και αφίσες για τον τύφο, τη φυματίωση, τον εχινόκοκκο και το τράχωμα. Εκπαίδευσε τις γυναίκες σε θέματα διατροφής και υγείας.
Ανακάλυψε ότι το σύνδρομο νόσου Leishmaniasis εξαπλώνεται από ένα μικροσκοπικό κουνούπι που ονομάζεται Tartarian. Το 1955 το κουνούπι μετονομάστηκε σε Flepotoma Antonata Aziz αναγνωρίζοντας την ανακάλυψη του.
Ο Mehmet Aziz ήταν επίσης υπεύθυνος για όλους τους υγειονομικούς ελέγχους, τη θεραπεία και την εγκατάσταση των προσφύγων πολέμου που ήρθαν στο νησί μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων και αργότερα.
Το 1950, ο Aziz έγινε καθηγητής Υγείας και Ευεξίας στο Πανεπιστήμιο Βηρυτού όπου εκπαίδευσε φοιτητές από διάφορες χώρες όπως το Μπαχρέιν, τη Μπαγκλαντές, το Σουδάν, την Αίγυπτο και την Αραβία. Επισκέφτηκε αποφοίτους στη χώρα τους για να τους βοηθήσει να συστήσουν κατάλληλες Υπηρεσίες Υγείας όπως αυτές στην Κύπρο. Ενώ βρισκόταν σε αυτές τις διάφορες χώρες συνέχιζε τις έρευνες του σε διάφορα θέματα υγείας και έγινε σύμβουλος της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας.
Επέστρεψε στην Κύπρο το 1959 και διορίστηκε στην Επιτροπή Υγείας Κύπρου το 1960 όταν ανακηρύχθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία. Μετά την έναρξη των διακοινοτικών προβλημάτων το 1963 ηγήθηκε της Τουρκοκυπριακής Επιτροπής Υπηρεσιών Υγείας μέχρι το 1973.
Του απονεμήθηκε το MBE το 1936, το CBE το 1946, το Μετάλλιο της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και το Ross Institute Award σε αναγνώριση του εξαιρετικού του έργου και επιτευγμάτων του ως Προϊστάμενου Επιθεωρητή Υγείας στην Κύπρο. Το 1958 έγινε Συνεργάτης που υπηρετούσε το Τάγμα του Αγίου Ιωάννη και του Ερυθρού Σταυρού και επίσης μέλος του Royal Society of Health.
Δημοσίευσε και διένεμε διάφορες εκδόσεις και βιβλιάρια για την πρόληψη νόσων σε όλη τη διάρκεια της επαγγελματικής του ζωής. Η δική του επιτυχία στην εξάλειψη και πρόληψη πολλών νόσων στην Κύπρο δημοσιεύθηκε σε όλο τον κόσμο, από τις εφημερίδες Times και Daily Telegraph στο Λονδίνο μέχρι το Χρονικών Κομμουνιστών Εργατών στη Μόσχα: όλοι περίγραφαν τον Mehmet Aziz ως τον «Μεγάλο Σωτήρα της Κύπρου». Οι εκπομπές του BBC έφτασαν σε εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο και είπαν την ιστορία της σταυροφορίας αυτού του ενός ατόμου για την εξάλειψη της ελονοσίας στην Κύπρο.
Σύμφωνα με τον Αμερικανικό Ιατρικό Σύλλογο, ο Aziz τιμήθηκε ευρέως για τα επιτεύγματα του στην Κύπρο και τον αποκάλεσαν τον «μεγάλο απελευθερωτή». Παρομοιάστηκε με τον St. Patrick που απάλλαξε τον τόπο του από ένα λοιμό πολύ πιο ύπουλο από τα φίδια. Ο ίδιος ο Aziz είπε στο ίδιο ιατρικό περιοδικό «Μεγάλωσα σε ένα χωριό όπου οι συνθήκες υγιεινής ήταν πολύ κακές. Πολλοί νεαροί άνθρωποι πέθαναν και πιθανόν να ζούσαν αν οι συνθήκες ήταν καλύτερες. Αν στην διάρκεια της υπηρεσίας μου έκανα κάτι για τη βελτίωση και την ευημερία της χώρας μου, τότε αυτή είναι η μεγαλύτερη μου ευχαρίστηση.»
Ο Mehmet Aziz πέθανε στη Λευκωσία το 1991. Περιέργως κανένα από τα παιδιά του δεν παντρεύτηκε ποτέ. Ο γιός του Baber πέθανε πριν από πολλά χρόνια και οι δύο του χώρες είναι τώρα αρκετά ηλικιωμένες. Η Turkan (που γεννήθηκε το 1917) είναι σχεδόν 100 χρονών. Της απονεμήθηκε το MBE, ως την πρώτη προϊστάμενη νοσηλεύτρια του Νοσοκομείου Λευκωσίας και έγραψε το βιβλίο «The death of friendship: A Cyprus Memoir» (Ο θάνατος μιας φιλίας: Ένα απομνημόνευμα της Κύπρου) που εκδόθηκε στα αγγλικά τον Ιούλιο 2000. Η Kamran, γεννημένη το 1922, είναι σχεδόν 94 χρονών και ήταν μια από τις πρώτες Τουρκοκύπριες φαρμακοποιούς στο νησί. Είναι επίσης μια πολύ γνωστή μουσικός και η συνθέτης του γνωστού τραγουδιού «Α, Κύπρος μου». Και οι δύο αδελφές ζούνε ακόμα μαζί στο αρχικό σπίτι της οικογένειας Aziz στην Πράσινη Γραμμή στη Λευκωσία. Θεού θέλοντος, ελπίζω να τις επισκεφτώ αργότερα φέτος και να τους δώσω το πορτραίτο του πατέρα τους που έχω φτιάξει.
Εκ μέρους όλων των Κυπρίων τόσο στην Κύπρο και στο εξωτερικό, θέλω να πω «ευχαριστώ» στον Mehmet Aziz για το εξαιρετικό του έργο που τελικά βελτίωσε την υγεία των ανθρώπων του και έσωσε αμέτρητες ζωές. Κύριε Mehmet Aziz σε χαιρετίζουμε.
ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΗ:
Πριν από περίπου τρεις βδομάδες, έστειλα email σε αρκετές υπηρεσίες της Κυπριακής Κυβέρνησης ζητώντας πληροφορίες για τον κύριο Aziz αλλά δυστυχώς δεν έλαβα ούτε μια απάντηση. Από την άλλη, κάποιοι από τους Τουρκοκύπριους φίλους μου στο Facebook (ομάδα Frozen Cypriots) ήταν πολύ βοηθητικοί και κατάφεραν να στείλουν χρήσιμες πληροφορίες που με βοήθησαν να γράψω αυτήν την ανάρτηση για το Tales of Cyprus. Προφανώς ακόμα η τουρκοκυπριακή κοινότητα τον θυμάται ως ένα μεγάλο άντρα. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Sermen Erdogan που μου έστειλε την αγγλική μετάφραση για τον Mehmet Aziz από το βιβλίο «Τα πολύτιμα άτομα που μεγάλωσε η Κύπρος» που γράφτηκε από τον Ahmet An.»
Μπορείτε να επικοινωνήσετε με τον Constantinos Emmanuelle για τα "Tales of Cyprus" στο email του conemmanuelle@talesofcyprus.com


Photo: Αφίσα του Mehmet Aziz που έφτιαξε ο Constantinos Emmanuelle…

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 10th of July 2016, Sunday.

The fantastic discovery of the `Fly Man Sinekchi Aziz` in Australia…

The fantastic discovery of the `Fly Man Sinekchi Aziz` in Australia…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

An Australian Cypriot, Constantinos Emmanuelle has started a fantastic project about five years ago where he collects interviews, stories, photographs of life in Cyprus before 1950… He has a Facebook page called `Tales of Cyprus` and a website at www.talesofcyprus.com
I had been following his Facebook page and we also wrote to each other since he is coming to Cyprus for interviews and I was amazed with the work of this Australian Cypriot professor… He would go round interviewing old Cypriots who had emigrated to Australia, collecting their memories about how life was before 1950s, writing up with so much detail and with photographs, it was as though he was giving us a gift from our past – things we did not know or things we did not bother to think about, the difficulty of the lives of the Cypriots in those days, how they tried to survive, what they cooked, how they cooked…
One of his most impressive stories was his discovery of `The Fly Man Sinekchi Aziz` and he made a very impressive poster for this unsung hero who had eradicated malaria in Cyprus.
I want to share what he wrote about `The Fly Man Sinekchi Aziz` and wish that more academics would be involved in such very grassroots projects from the heart…
Thanks Constantinos Emmanuelle so much for doing this…
Here is what he wrote about `The Fly Man Sinekchi Aziz`:
"It is with great pride that I can now unveil my poster design which I dedicate to Mehmet Aziz, a true Cypriot hero. After reading the book 'Sweet and Bitter Island' by Tabitha Morgan I discovered that Mr Aziz is another forgotten and unsung Cypriot hero. To me, he represents a true Cypriot and everything that is good about Cyprus.
Nicknamed 'The Fly Man' by those who knew him, he was appointed as the Chief Health Inspector for the British Colonial Government of Cyprus during the 1930s and 1940s.
He was born in Kalo Chorio village (Greek: Καλό Χωριό, Turkish: Vuda) located in the Larnaca District on the 24 September 1893 and was the youngest of six children. As a young boy, Aziz was himself affected by Malaria many times and had witnessed the scourge first hand and up close with many of the young children in his village. In 1907, aged only 14 he travelled abroad to America with his older brother Hayrettin to study in Connecticut. I am not sure why he went there. In 1912, the brothers decided to return to Cyprus (again, not sure why). I am led to believe they narrowly missed boarding the ill-fated ship Titanic.
In 1914, a famous English scientist, Sir Ronald Ross, came to their village looking to employ English-speaking locals to help him investigate the extent of diseases such as Malaria on the island. Ross was awarded a Nobel Prize in 1902 for discovering that the Anopheles mosquito was the cause of Malaria. He spent a month in 1914 travelling around Cyprus measuring the spleen rate of the children infected by Malaria to determine the prevalence of the disease. He concluded that the spleen-rate in Cyprus averages 21 per cent, which was quite high for a European country. Ross knew that a warm puddle of still water was the ideal breeding ground for the mosquito larvae carrying the Malaria parasite. His report later that year implored the government and the villagers to do more to ensure that these breeding areas did not exist. The 21-year-old Aziz jumped at the chance to work alongside Ross and in doing so, received the education that would launch his career.
In 1916, Mehmet met and married Hıfsiye, who was the daughter of Hafız Mustafa, a famous tailor from the village of Nisou (Greek:Νήσου,Turkish:Dizdarköy). They had three children: a son Baber, and two daughters Turkan and Kamuran. It is thanks to Kamuran's diary that we know something about her father.
Mehmet Aziz was the originator of the idea and the methodology to eradicate malaria in Cyprus, having studied similar attempts to control the disease in Egypt. He received Government funding to put together a team of experts called the 'Expert Committee On Malaria' and within three years: 1946, 1947 and 1948, he was able to coordinate the successful eradication of Malaria in Cyprus. Aziz often talked about the dedication and the hard work of his team. It was a difficult and at times, a hazardous job. His team of Cypriot Health Inspectors were: Ali Tevfik (responsible across Cyprus), Stelios M Sotiriou (responsible for Larnaca), Zenon Panayi Eliadis (responsible across Cyprus), Mihalis Tumlau (responsible for Paphos), Eleftherios Christofidis (responsible for Karpasia) and Kostas Georgiou Fisher (responsible for Kyrenia).
Apart from eradicating Malaria in Cyprus, Aziz achieved some other remarkable feats. Between 1929 and 1948 he visited villages all over Cyprus and ran health education and information sessions for the villagers, showing slides and posters on typhoid, tuberculosis, echinococcosis, and trachoma. He educated the local women on dietary issues and health.
He discovered that 'Leishmaniasis syndrome disease' was spread by a minutely small fly called Tartarian. In 1955, the fly was renamed Flepotoma Antonata Aziz in recognition of his discovery.
Mehmet Aziz was also responsible for all the health inspections, treatment and settlement of the war refugees who arrived on the island between the two world wars and later.
In became a professor of Health and Well Being at Beirut University where he educated students from various countries like Bahrain, Bangladesh, Sudan, Egypt and Arabia. He visited alumni in their country of origin to help them set up appropriate Health Services like the ones in Cyprus. While in these different countries he continued his research into various health issues and became a consultant to the World Health Organisation.
He returned to Cyprus in 1959 and was appointed to Cyprus Health Commission in 1960 when the Cyprus Republic was inaugurated. After the intercommunal problems arose in 1963 he headed the Cypriot Turkish Health Services Commissıon until 1973.
He was awarded an MBE in 1936, a CBE in 1946, the British Empire Medallion and the Ross Institute Award in recognition of his extraordinary work and achievements as the Chief Health Inspector in Cyprus. He became an Associate Serving of the Order of Brother St John and Red Cross and also the member of Royal Society of Health in 1958.
He published and distributed various publications and booklets on the prevention of disease throughout his working life. His own success in eradicating and preventing many diseases in Cyprus was published around the world from the Times and Daily Telegraph newspapers in London to the Communist Workers Chronicle in Moscow: they all described Mehmet Aziz as the 'Great Saviour of Cyprus'. BBC broadcasts went out to millions of people around the world and told the story of this one man's crusade to eradicate Malaria in Cyprus.
According to the American Medical Association, Aziz was widely honoured for his achievement in Cyprus and called 'the great liberator.' He was likened to St. Patrick for ridding his native land of a pest far more insidious than snakes. Aziz himself was quoted by the same journal as saying, "I was brought up in a village where sanitary conditions were very bad. Many young people died who probably would have lived had conditions been better. If in the course of my service I have done something for the improvement and welfare of my country, then that is my greatest pleasure."
Mehmet Aziz died in Nicosia in 1991. Strangely, none of his children ever married. His son (Baber) died many years ago and his two daughters are now quite old. Turkan (who was born in 1917) is almost 100. She was awarded an MBE as the first matron of the Nicosia Hospital and wrote the book "The death of friendship: A Cyprus Memoir" which was published in English in July 2000. Kamran (b.1922) is almost 94 years old and was one of the first Turkish Cypriot women pharmacists on the island. She is also a well-known musician and the composer of a famous song "Ah, my Cyprus". Both sisters still live together in the original Aziz family home on the Green Line in Nicosia. God willing, I hope to pay them a visit later this year and present them with my portrait of their father.
On behalf of all Cypriots both in Cyprus and abroad, I would like to say 'thank you' to Mehmet Aziz for his extraordinary work that has ultimately improved the health of his people and saved countless lives. Mehmet Aziz Bey – we salute you.
FOOTNOTE:
About three weeks ago, I sent emails to a dozen Cypriot Government agencies asking for information about Mr Aziz but unfortunately, I did NOT receive a single reply. On the other hand, some of my Turkish Cypriot friends on Facebook (Frozen Cypriots group) were very forthcoming and able to provide some useful information that has helped me to write this post for Tales of Cyprus. Apparently, he is still remembered as a great man by the Turkish Cypriot community. Special thanks to Sermen Erdogan for providing me with the English translation about Mehmet Aziz from the book, "The Valuable Members Cyprus Raised" written by Ahmet An.`
You can contact Constantinos Emmanuelle about "Tales of Cyprus" at his e-mail conemmanuelle@talesofcyprus.com


27.5.2016

Photo: Poster created by Constantinos Emmanuelle about the "Fly Man" Aziz...

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 10th of July 2016, Sunday.

Φιλίες συγγενών «αγνοουμένων»…

Φιλίες συγγενών «αγνοουμένων»…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Νωρίς το πρωί του Σαββάτου, 11 Ιουνίου 2016, συναντιόμαστε στο οδόφραγμα του Αγίου Δομετίου μαζί με τη Sevilay Berk και το σύζυγο της Mustafa, συγγενείς «αγνοουμένων», για να πάμε στη Λεμεσό. Παίρνουμε και την κόρη της αγαπητής φίλης Ανδρούλας Καμιναρά από το οδόφραγμα… Η Χαρά, η κόρης της Ανδρούλας Καμιναρά είναι φωτορεπόρτερ και όταν μου τηλεφώνησε λέγοντας μου ότι ήθελε να κάνει κάποια δουλειά πάνω στους «αγνοουμένους», της είχα εισηγηθεί να την πάρω στην κηδεία ενός «αγνοουμένου»… Έτσι έρχεται μαζί μας…
Πάμε στην κηδεία της Κυριακούς Καράσαββα που είχε σκοτωθεί στην αυλή του σπιτιού της μαζί με τρεις άλλους ηλικιωμένους και είχαν θαφτεί και οι τέσσερεις τους σε εκείνη την αυλή στο Τρίκωμο… Είχαν κατεδαφίσει το σπίτι της πάνω από αυτό το μαζικό τάφο έτσι ώστε κανείς να μην δει που είχαν θαφτεί τα σώματα τριών γυναικών και ενός άντρα.
Πάμε στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου στη Λεμεσό και συναντούμε την οικογένεια Καρασάββα…
Έρχεται να μας συναντήσει και η Χριστίνα Παύλου Σολωμή Πατσιά από την Κώμη Κεπήρ της οποίας ο αδελφός και ο πατέρας είναι «αγνοούμενοι» από τη Γαλάτεια…
Κατ' ακρίβεια τέτοιες κηδείες «αγνοουμένων» είναι αρκετά δύσκολες για τη Χριστίνα αφού συνεχίζει να σκέφτεται τον πατέρα και τον αδελφό της στη διάρκεια όλης της τελετής, την ηλικιωμένη μητέρα της που τους περίμενε όλα αυτά τα χρόνια και όλες μας τις προσπάθειες για να βρούμε τα οστά τους… Η Χριστίνα είναι «πρότυπο» ατόμου που κατάφερε να ξεπεράσει το δικό της πόνο έτσι ώστε να βοηθήσει άλλους… Εργάζεται ασταμάτητα, εθελοντικά, έτσι ώστε να βρει οποιεσδήποτε πληροφορίες σχετικά με Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους «αγνοουμένους»…
Αυτή είναι μια θλιβερή κηδεία – καθώς το μικρό φέρετρο μεταφέρεται από το στρατιωτικό αυτοκίνητο μέσα στην εκκλησία, η Πέπα, κόρη της Κυριακούς Καράσαββα αρχίζει να κλαίει… Αυτό είναι «το τέλος» και η Πέπα το νιώθει στη ψυχή της όπως και εμείς… Ίσως όχι τόσο πολύ όπως αυτή, αλλά εξακολουθούμε να νιώθουμε πόσο πόνο νιώθει…
Πριν από έξι χρόνια η Πέπα μου είχε τηλεφωνήσει και μιλήσαμε… Αργότερα συνάντησα τον σύζυγο της Τάσο Γεωργίου στο σπίτι της Sevilay Berk… Οι γονείς της Sevilay ήταν και αυτοί «αγνοούμενοι» από το Τρίκωμο από το 1964 και ήταν καλοί φίλοι με τον Τάσο Γεωργίου και την οικογένεια του… Ο Τάσος μου είπε για τον τόπο ταφής των τεσσάρων ηλικιωμένων «αγνοουμένων» ανάμεσα στους οποίους ήταν και η πεθερά του Κυριακού Καράσαββα. Τηλεφώνησα σε ένα από τους αναγνώστες μου στο Τρίκωμο και πήγα μαζί του για να ελέγξω το μέρος και αργότερα, πριν από ακριβώς έξι χρόνια είχαμε δείξει μαζί με τον Τάσο Γεωργίου αυτόν τον πιθανό τόπο ταφής στους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων. Τρία χρόνια μετά την υπόδειξη του μέρους, η Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων ξεκίνησε εκσκαφές σε αυτό τον πιθανό τόπο ταφής στο Τρίκωμο και βρήκαν τα οστά των τεσσάρων «αγνοουμένων» που ήταν θαμμένοι εκεί: Τρεις γυναίκες και ένας άντρας, ανάμεσα τους και η Κυριακού Καράσαββα… Χρειάστηκε να περάσουν ακόμα τρία χρόνια για τις ταυτοποιήσεις DNA και έτσι είναι που ερχόμαστε στην κηδεία στις 11 Ιουνίου 2016…
Η εγγονή της Κυριακούς Καράσαββα, Κατερίνα Γεωργίου εκφωνεί τον επικήδειο:
«Κυριακή Καρασάββα, του γένους Στάσου και Ευφροσύνης, για όλους εμάς η γιαγιά μας η «Χατζίνα» ή η Κακουλλού του Σιταρένου.
Γεννήθηκε το 1900 από γονείς εργατο-αγρότες.
Παντρεύτηκε τον Ανάσταση Καράσαββα και απέκτησαν 7 παιδιά, τα οποία μεγάλωσαν με μεγάλες θυσίες και ταλαιπωρίες. 4 από τα παιδιά τους, αναγκάστηκαν λόγο των δύσκολων καιρών, να μεταναστεύσουν σε νεαρή ηλικία για να βρουν το μέλλον τους πολύ μακριά, στην Ροδεσία.
Γυναίκα, σύζυγος, μητέρα, γιαγιά, Υπέροχη, την θυμόμαστε μετά από 42 χρόνια, να μας υποδέχεται με αγάπη και με ένα γλυκοφίλημα, να μας αγκαλιάζει και να μας καλωσορίζει στο σπίτι της.
Οικοκυρά, μητέρα, ανάλαβε την ευθύνη να μεγαλώσει τα 7 παιδιά, μιας και ο παππούς Αναστάσης ήταν αναγκασμένος να απουσιάζει για μέρες στα διάφορα χωριά λόγω του επαγγέλματος του, ως εργολάβος οικοδομών.
Καλή γειτόνισσα και πιστή στα εκκλησιαστικά, τύγχανε της εκτίμησης της ενορίας και γενικότερα των Τρικωμιτών.
Πρώτη από τους πρώτους, με το κτύπημα της καμπάνας, έδινε το παρών της, τις Κυριακές και σε άλλες εορτάσιμες μέρες, στην αγαπημένη της εκκλησία της Παναγίας, και τελευταία να φύγει.
Χαρακτηριστικά θυμάμαι αν και τότε πολύ μικρή, που πάντοτε σταματούσε όλες τις συνοδείες κηδειών που περνούσαν από το «ξωπόρτι» της για να ρίξει, νερό, με βάση του εθίμου του χωριού και μας τόνιζε ότι ήθελε μια «μεγάλη» κηδεία και εμείς αστειευόμενοι της λέγαμε:
Γιαγιά μου, αυτοί όλοι που πας στις κηδείες τους να είσαι σίγουροι ότι δεν θα έρθουν γιατί είναι είδη πεθαμένοι.
Η ειρωνεία, σκοτώθηκε το καλοκαίρι του 1974, από την πρώτη μέρα που πάτησαν οι Τούρκοι κατακτητές στο χωριό. Για 42 ολόκληρα χρόνια δεν είχαμε την ευκαιρία να την θάψουμε και ούτε καν γνωρίζαμε τον τόπο ταφής της.
Ήταν η 17η Αυγούστου όταν τα Τουρκικά στρατεύματα πατούσαν το πόδι τους στο Τρίκωμο. Ένα στρατιωτικό άρμα σταμάτησε μπροστά από το σπίτι της γιαγιάς και ένας πάνοπλος στρατιώτης μπήκε βίαια στο σπίτι και με αυτόματο όπλο, σκότωσε 4 από τα 7 άτομα που ήταν μαζεμένα – για συντροφιά - στο σπίτι του παππού. 1 άτομο πληγώθηκε και οι 4 νεκροί είναι:
Η γιαγιά Κυριακή Αναστάση Καράσαββα
Ο Αγαμέμνων Σωτηρίου
Η Μαρία Αγαμέμνωνος
Και η Μελέττα Δημήτρη Ντίρρη.
Αποχωρώντας προσπάθησαν με κανονιοβολισμούς να κατεδαφίσουν το σπίτι όμως λόγω του ότι ήταν πλυθαροκτισμένο, δημιούργησαν μόνο μικρά χαλάσματα.
Οι 4 νεκροί τάφηκαν σε 2 τάφους στην αυλή της οικίας της γιαγιάς από Τούρκους στρατιώτες χωρίς να γνωρίζει κάποιος για τον ακριβή τόπο ταφής. Τα οστά τους βρέθηκαν στα τέλη του 2013.
Την ίδια ημέρα έχασαν την ζωή τους άλλα 3 ηλικιωμένα πρόσωπα:
Ο Γεώργιος Τζιωρτζιής
Ο Ευριπίδης Χ' Βαρνάβα
Και ο Παναγιώτης Γιαννά
Στις 3 Σεπτεμβρίου το 1974 πυροβόλησαν στην είσοδο του σπιτιού του, τον ιερέα του χωριού Παπαϊωακείμ Φιλίππου.
Αλλά το τίμημα της κοινότητας Τρικώμου δεν σταματά εδώ.
15 νέα παιδιά έφεδροι και στρατεύσιμοι από 18-30 χρονών, δηλώθηκαν αγνοούμενοι και οι περισσότεροι γονείς ακόμα περιμένουν την ανεύρεση και ταφή των λειψάνων των δικών τους παιδιών.
Ο παππούς που επέζησε μετά τον άδικο χαμό της και μετά από πολλές ταλαιπωρίες με την υγεία του, πέθανε στη Λεμεσό το 1980, με το μεγάλο «μαράζι» ότι αυτός ήταν η αιτία που σκοτώθηκε τόσο άδικα η γιαγιά, αφού η τότε ασθένεια του παππού τους κράτησε στο πατρικό σπίτι.
Παππού μου, η υπόσχεση που σου δώσαμε εκπληρώνεται σήμερα.
Η κηδεία που πάντα ήθελε πραγματοποιείται σήμερα και όλοι αυτοί, που συνόδευε η γιαγιά στην τελευταία τους κατοικία, είναι εκεί ψηλά μαζί της.
Αντίο γιαγιά, Καλό ταξίδι, Ο Θεός αναπαύσει την ψυχή σου.
Αιώνια σου η μνήμη Χατζινού μου.
Επιτρέψετε μου να αναφέρω ότι ήταν απόφαση της οικογένειας η τελετή ταφής, να γίνει έτσι απλά χωρίς επισημότητες και άλλες διαδικασίες.
Ως επίσης εκ μέρους της οικογένειας να ευχαριστήσω, τον Εκπρόσωπο της Πολιτείας κύριο Βίκτωρα Παπαδόπουλο, βοηθό Κυβερνητικό Εκπρόσωπο, για την παρουσία του εδώ. Όσους προσέφεραν υπηρεσίες για ανεύρεση των λειψάνων και ταυτοποίηση, την Εθνική Φρουρά για την μεταφορά των λειψάνων. Ιδιαίτερα να ευχαριστήσω τον Κύριο Ξενοφών Καλλή και την Κυρία Σεβκιούλ Ουλουτάκ, η οποία ευρίσκεται μεταξύ μας, οι οποίοι, με άλλους συνεργάτες τους, πέτυχαν την ακριβή τοποθεσία ταφής των δικών μας ανθρώπων.
Ευχαριστούμε επίσης, όλους εσάς που με την παρουσία σας τιμάτε την γιαγιά Κακουλλού Καράσαββα, τιμάτε την οικογένεια μας.
Σας ευχαριστώ.»
Στη διάρκεια της κηδείας η Sevilay και η Πέπα στέκονται μαζί, οι δύο συγγενείς «αγνοουμένων», μοιράζονται τον πόνο και την τραγωδία… Η Sevilay το έχει περάσει αυτό όταν βρέθηκαν τα οστά των γονιών της σε ένα πηγάδι στο Τρίκωμο, το οποίο είχαμε δείξει στην Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων με τη βοήθεια ενός Τουρκοκύπριου αναγνώστη και ενός Ελληνοκύπριου συγγενή «αγνοουμένου». Μετά την κηδεία πολλοί Ελληνοκύπριοι έρχονται να αγκαλιάσουν την Sevilay και να της πουν ιστορίες των γονιών της, πως τους ήξεραν, τις αναμνήσεις τους…
Μετά την κηδεία πάμε στο οικογενειακό σπίτι στη Λεμεσό, και αυτό συνεχίζεται και εκεί…
«Ήξερα τον πατέρα και τη μητέρα σου» έρχονταν και έλεγαν στη Sevilay…
Η Χαρά, η φωτορεπόρτερ μας έμεινε έκπληκτη με την όλη εικόνα…
«Ποτέ πριν δεν το είχαμε δει αυτό» μου έλεγε… Και αυτή συγκινείται βλέποντας τη φιλία μεταξύ των οικογενειών της Sevilay Berk και της Πέπας, της κόρης της Κυριακούς Καράσαββα…
Ίσως αυτή είναι η καλύτερη φωτογραφία που μπορούμε να δείξουμε στους νέους, τη φιλία εκείνων που υπέφεραν περισσότερο σε αυτή τη χώρα…

φωτό: Η Πέπα και η Sevilay, σύμβολο φιλίας…

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 3rd of July 2016, Sunday.

Friendship of relatives of `missing persons`…

Friendship of relatives of `missing persons`…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

On the 11th of June 2016 Saturday early morning we meet at the Agios Dometios checkpoint with relatives of `missing persons`, Sevilay Berk with her husband Mustafa to go to Limassol. We pick up the daughter of a dear friend, Androula Kaminara at the checkpoint… Hara, the daughter of Androula Kaminara is a photo-journalist and when she had called me saying she wanted to do some work on `missing persons`, I had suggested to take her to the funeral of a `missing person`… So she is coming with us as well…
We are going to the funeral of Kyriakou Karasavva who had been killed in the yard of her house together with three other elderly persons and all four had been buried in that yard in Trikomo… They would demolish her house over this mass grave so no one would see where the bodies of three women and one man had been buried.
We go to the Agios Nikolaos Church in Limassol and meet the Karasavva family…
Christina Pavlou Solomi Patsia from Komikebir whose brother and father are `missing` from Galatia also comes to meet us…
Actually such funerals of `missing persons` are quite heavy for Christina since she keeps on thinking of her father and brother during the whole ceremony, her old mother who had been waiting for them all these years, all our efforts at finding their remains… Christina has been a `role model` of someone who could overcome her own pain in order to help others… She works constantly, voluntarily, in order to find any information concerning both Greek Cypriot and Turkish Cypriot `missing persons`…
This is a sad funeral – as the small coffin is taken out of the military car to be taken to inside the church, Pepa, the daughter of Kyriakou Karasavva starts crying… This is `the end` and Pepa feels it in her soul and so do we… Maybe not as much as her but still we feel how much pain she is in…
Six years ago, Pepa had called me and we had spoken… Later I would meet her husband Tasos Georgiou in the house of Sevilay Berk… Sevilay's parents too had been `missing` from Trikomo from 1964 and they were very good friends with Tasos Georgiou and his family… Tasos would tell me about the burial site of the four elderly `missing persons`, among them his mother-in-law Kyriakou Karasavva. I would call one of my readers in Trikomo and I would go with him to check out the place and later on, exactly six years ago we had shown this possible burial site to the officials of the Cyprus Missing Persons' Committee together with Tasos Georgiou. After 3 years from showing this place, the Cyprus Missing Persons' Committee would start to dig in this possible burial site in Trikomo and they would in fact find the remains of the four `missing persons` buried there: Three women and a man, among them Kyriakou Karasavva… Three more years would need to pass for the DNA identification and that is how we will come to the funeral on the 11th of June 2016…
The granddaughter of Kyriakou Karasavva, Katerina Georgiou would make the funeral speech:
"Kyriaki Karasavva, born to Stasos and Efrosyni, for all of us our grandmother, "Hatzina" or Kakoulou of Sitarenos.
She was born in 1900 to worker-farmer parents.
She married Anastasis Karasavvas and they had 7 children who grew up with great sacrifices and suffering. Four of their children had to emigrate due to difficult times, in order to find a better future, very far away, to Rhodesia.
Woman, wife, mother, grandmother, Wonderful, we remember her after 42 years, greeting us with love and a sweet kiss, hugging us and welcoming us to her home.
Housewife, mother, took the responsibility to raise the 7 children, since grandfather Anastasis had to be absent for days in the various villages due to his profession, as a building contractor.
A good neighbour and faithful to church, she was appreciated by the parish and the Trikomo people in general.
First among the first, with the ringing of the bells, she was present, on Sundays and other holy days, at her favourite church of Panayia, and was always last to leave.
I specifically remember even though I was very young then, that she always stopped all the funeral processions that were passing from her front door, to throw water, according to the village custom and was stressing that she wanted a "big" funeral and we were joking her saying:
Grandmother, all these people that you go to their funerals, be sure that they will not come, since they are already dead.
Ironically, she was killed in the summer of 1974, on the first day that the Turkish invaders stepped into the village. For 42 whole years, we did not have the opportunity to bury her and we did not even know where she was buried.
It was on the 17th August when the Turkish troops were stepping into Trikomo. One military vehicle stopped in front of my grandmother's house and a fully armed soldier entered the house violently and with an automatic gun killed 4 of the 7 persons who were gathered – for company – in my grandfather's house. One person was injured and the 4 dead are:
Grandmother Kyriaki Anastasi Karasavva
Agamemnon Soteriou
Maria Agamemnonos
Meletta Dimitri Ntirri.
When they were leaving they tried to demolish the house by bombing but because it was made of mud bricks, they only created small ruins.
They four dead were buried by Turkish soldiers in 2 graves in the garden of my grandmother's house, without anyone knowing the exact place of burial. Their bones were found in the end of 2013.
On the same day another 3 elderly people lost their life:
Georgios Tziortzis
Evripides Hatzivarnava
Panayiotis Yianna
On 3rd September 1974 they shot the village priest Papaioakim Filippou at the entrance of his house.
But the price the Trikomo community paid does not stop here.
15 young reservists and conscripts 18-30 years old were reported missing and most parents are still waiting for their bones to be found and buried.
My grandfather survived after his unfair loss and after many troubles with his health, he died in Limassol in 1980, with the big "marazi" that he was the reason that grandmother was killed so unfairly, since their grandfather's health kept them in their parent's house.
Grandfather, the promise that we gave you is fulfilled today.
The funeral that she always wanted is taking place today, and all those, that grandmother was escorting to their last home, are up there with her.
Goodbye grandmother, farewell, and may God rest your soul.
Your memory will be eternal my Hatzinou.
Allow me to mention that it was the family's decision that the burial ceremony to be kept simple without formalities and other procedures.
Also on behalf of the family, I would like to thank the Representative of the State, Mr. Victoras Papadopoulos, assistant Government Spokesman, for his presence here. All those that offered their services in finding and identifying the bones, the National Guard for transporting the bones. I would especially like to thank Mr. Xenofon Kallis and Mrs Sevgul Uludag, who is amongst us today, who along with other collaborators, managed to find the exact locations of our people.
We also thank all of you who with your presence, are honouring grandmother Kakoullou Karasavva, are honouring our family.
I thank you."
During the funeral, Sevilay and Pepa would stand together, the two relatives of `missing`, sharing the pain and tragedy… Sevilay had gone through this when remains of her parents were found in a well in Trikomo that we had shown to the Cyprus Missing Persons' Committee with the help of a Turkish Cypriot reader and a Greek Cypriot relative of a `missing person`. After the funeral many Greek Cypriots would come and hug Sevilay and tell her stories of her parents, how they knew them, their memories…
After the funeral we go to the family house in Limassol and there too, this would continue…
`I knew your father and mother` they would come and tell Sevilay…
Hara, our photo-journalist would be amazed with the whole picture…
`We never saw this before` she would tell me… She would be so touched seeing the friendship among the families of Sevilay Berk and Pepa, the daughter of Kyriakou Karasavva…
Perhaps this is the best picture that we can show to youth, the friendship of those who have suffered most in this country…

16.6.2016

Photo: Pepa and Sevilay, symbol of friendship…

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 3rd of July 2016, Sunday.

Stories from Templos and Agios Georgios…

Stories from Templos and Agios Georgios…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

The mark of the witness had been a huge carob tree, the only massive tree in the area…
It is no longer there, it is gone…
He had buried them there, few meters away from the carob tree…
We roam the empty fields down under the shooting range that had once been a Greek Cypriot military camp…
Up above is the Saint Hilarion Castle and we can see the tower above the cliffs...
There had been fighting here back in 1974 as the Turkish commandoes came down from St. Hilarion, taking over this military camp…
The witness who had agreed to come and show me and the officials of the Cyprus Missing Persons' Committee had come here to bury nine `missing` Greek Cypriots.
`The bodies had stayed in a pile under the sun for some days` he explains, `and the smell was terrifying… Even from the village the smell could not be tolerable… They had given me a bulldozer and a soldier to help me to bury them… When I came here, the smell was so bad… The smell of dead humans is something different… It simply overwhelms you… For days later, I would be sick and would not be able to get out of bed…`
He stops, remembering…
`Even if a small animal dies, you can smell…` I say…
`No, no… This is something completely different… Dead humans smell different…` he says…
`In the beginning, I had thought of digging a hole and burying them but I got so sick from the smell and the sight that we simply put some lime over them and then covered them up with soil` he says… `Next to the huge carob tree…`
He had heard rumours that the military might have removed them from here later on but he does not know if it is true or not.
There had been a huge fire on the Pentataktilos and this area too was burned down…
So anything could have happened to the remains buried here…
But Xenophon Kallis, the person who has been doing investigations about all the `missing persons` of Cyprus for almost the last three decades on every single day of his life would not give up easily and take anything for granted. He roams and finds the `boridja` of the carob trees and points them out to us:
"Look! One here and another one there! Further up, two more…"
Over and over he asks the witness the same question:
"Are you sure there was no other very big carob tree?"
"Yes, yes, of course I am sure… I am from Templos and I know this area very well…` he says.
`Carob trees never die` Kallis tells us… `It is amazing… No matter what you do, whether you cut or you burn them, they come up… Because carob trees and olive trees, they have very deep roots… So they would grow again and again…`
There is a carcass of a construction further up and next to it Kallis finds another carob tree, this one bigger than the small `boridja…`
`Come, would you mind, over here…` he points out to us…
We walk in the heat of the day towards the carob tree…
`Could it be this one?` he asks the witness.
`Could be…`
`So if you buried them, let's say near this carob tree, where would it have been, the burial place?`
The witness points out where it might have been, the burial place of the nine Greek Cypriot `missing persons`…
`Perhaps from an aerial photograph you could point out the carob tree… An old aerial photograph that Mr. Kallis might find?` I ask the witness.
`Do they exist?` he asks.
`Of course they do… I am sure he can find a photo…`
Kallis says he can find an old aerial photograph of the area and we will take the photo to the witness to see to be exactly sure where that huge carob tree had been…
The huge carob tree probably burned down in the fire of 1995…
The witness has to go and we thank him and say goodbye… We agree to visit him again once Kallis finds the photo of the area…
Today, 9th of June 2016, Thursday, we are in the Templos area again, investigating about this possible mass grave of the `missing` Greek Cypriots…
With us is also Okan Oktay, the Coordinator of Exhumations of the Cyprus Missing Persons' Committee.
Okan Oktay explains to us that yes, they had found some remains in this area years ago when they had done excavations… Few remains by the side of the road but inside this huge, fenced field…
The field belongs to a Turkish Cypriot – all 60 donums of it…
We drive inside the idyllic, medieval Templos village to meet another witness who wants to show us some places in Templos and Agios Georgios…
We sit in a restaurant owned by a friend in Templos to wait for him to come…
Everything in this village, all the doors and windows, all the buildings show the Latin heritage of Cyprus… The village was built by the Templar Chevaliers and you can see it in the narrow streets and the architecture of very old, medieval buildings…
The air here is different, much more different than say Nicosia… Even on the hottest summer nights, here is a bit cooler and not sticky like the humid Kyrenia…
At the back of the village is the mountain where the Saint Hilarion Castle looks down… At the front of the village is the turquoise waters of the Mediterranean, the sea…
My reader comes and finds us in the restaurant and we sit together to have some coffee and talk…
He tells us stories from his childhood – he had been only 14 in 1974… He is not from Templos but had been a refugee from 1963 from Lapithos and they stayed in makeshift refugee houses in Templos for many years… After 1974 he moved to Kyrenia…
But he remembers how there was bombing from the Greek Cypriot military camp outside Templos and how they had to leave their makeshift refugee house and go elsewhere for protection… Bombs were falling inside the village and their refugee house was prefabricated so wouldn't stand in case a bomb fell…
He starts talking about how as a child they would go and enter every house in Agios Georgios after the war was over and how they would be shocked to see a woman in her 40s laying down in a one room house, shot from her stomach, dead…
He would tell us of a middle aged man on the side of a road, lying dead… Each time they would pass, his beard would continue to grow… The body, all puffed up and he would feel sorry and strange and would run to the village to tell his elders to please take and bury him, that it was a very sad sight…
He would take us in Templos where a Greek Cypriot was shot from his stomach and fell just across the school where they had gathered… The Greek Cypriot had taken off his fanella and had run with his arms up to give himself up… There had been two UN camps, perhaps the Greek Cypriot youngster had wanted to take refuge in the UN camp next to the school but the UN soldiers had left and had gone to the other camp so no one was there… Why did the UN leave? Does anyone ask any questions about the role of the UN during the war in Cyprus?
Perhaps that's how the Greek Cypriot had come to the village to surrender… They would take him and a Turkish officer would speak with him, while my reader watched from inside the school… He shows us the two big cypress trees under which the officer and the Greek Cypriot soldier spoke… They would let him go and after a few minutes, would shoot and kill him… The child would watch, the terror of the war, the terror of killing someone, the terror of having to grow up in one day, leaving the rosy childhood dreams and becoming sad…
Investigating the area from where this Greek Cypriot had been shot, Kallis finds an ancient `havouzi` and calls us to look at it…
`Perhaps they buried him here` he says…
We will continue to investigate...
In the coffee shop, Kallis tells my reader, `We don't do this for the past, we do this for the future… So that in future, perhaps people would think twice before they do such things…`
We dig the past in order to contribute towards the future, trying to clean up the mess that war has left behind… Because if we don't clean this mess, we cannot build a future for our children on this island…

10.6.2016

Photo: This was the area where 9 Greek Cypriot "missing persons" were buried...

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 26th of June 2016, Sunday.

Ιστορίες από τον Τέμπλο και τον Άγιο Γεώργιο…

Ιστορίες από τον Τέμπλο και τον Άγιο Γεώργιο…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Το σημάδι του μάρτυρα ήταν μια μεγάλη χαρουπιά, το μοναδικό τεράστιο δέντρο στην περιοχή…
Δεν είναι πλέον εκεί, δεν υπάρχει…
Τους είχε θάψει εκεί, λίγα μέτρα μακριά από τη χαρουπιά…
Περιφερόμαστε στα άδεια χωράφια κάτω από το πεδίο βολής που κάποτε ήταν Ελληνοκυπριακό στρατόπεδο…
Πιο ψηλά από πάνω είναι το Κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα και μπορούμε να δούμε τον πύργο πάνω από τους βράχους…
Εδώ έγιναν μάχες το 1974 καθώς οι Τούρκοι κομάντο ήρθαν κάτω από τον Άγιο Ιλαρίωνα καταλαμβάνοντας το στρατόπεδο αυτό…
Ο μάρτυρας που συμφώνησε να έρθει και να δείξει σε μένα και τους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων, είχε έρθει εδώ για να θάψει εννιά «αγνοούμενους» Ελληνοκύπριους.
«Τα σώματα είχαν μείνει σε μια σωρό κάτω από τον ήλιο για κάποιες μέρες» εξηγεί, «και η μυρωδιά ήταν τρομακτική… Ακόμα και στο χωριό η μυρωδιά ήταν ανυπόφορη… Μου είχαν δώσει μια μπουλντόζα και ένα στρατιώτη για να με βοηθήσει να τους θάψω… Όταν ήρθα εδώ, η μυρωδιά ήταν τόσο άσχημη… Η μυρωδιά νεκρών ανθρώπων είναι κάτι το διαφορετικό… Απλά σε κατακλύζει… Για μέρες μετά ήμουν άρρωστος και δεν μπορούσαν να σηκωθώ από το κρεβάτι…»
Σταματά και θυμάται…
«Μπορείς να το μυριστείς ακόμα και αν πεθάνει ένα μικρό ζώο…» λέω…
«Όχι, όχι… Αυτό είναι κάτι εντελώς διαφορετικό… Οι νεκροί άνθρωποι μυρίζουν διαφορετικά…» λέει…
«Αρχικά, είχα σκεφτεί να σκάψω μια τρύπα και να τους θάψω αλλά αρρώστησα από τη μυρωδιά και τη θέα, και απλά βάλαμε λίγο ασβέστη πάνω τους και τους σκεπάσαμε με χώμα» λέει… «Δίπλα από την τεράστια χαρουπιά…»
Είχε ακούσει φήμες ότι ο στρατός μπορεί να αφαίρεσε αργότερα τα οστά από εκεί αλλά δεν ξέρει αν αυτό είναι αλήθεια ή όχι.
Υπήρξε μια τεράστια φωτιά στον Πενταδάκτυλο και κάηκε και αυτή η περιοχή…
Έτσι οτιδήποτε μπορεί να έχει συμβεί στα οστά που θάφτηκαν εδώ…
Όμως ο Ξενοφών Καλλής, το άτομο που κάνει έρευνες για όλους τους «αγνοούμενους» της Κύπρου κάθε μέρα της ζωής του για σχεδόν τις τελευταίες τρεις δεκαετίες δεν τα παρατά εύκολα και δεν θεωρεί τίποτε δεδομένο. Περιπλανιέται και βρίσκει τα «πορίζια» της χαρουπιάς και μας τα δείχνει:
«Κοιτάτε! Ένα εδώ και ένα άλλο εκεί! Πιο πάνω δύο ακόμα…»
Ξανά και ξανά ρωτά τον μάρτυρα την ίδια ερώτηση:
«Είσαι σίγουρος ότι δεν υπήρχε άλλη πολύ μεγάλη χαρουπιά;»
«Ναι, ναι, φυσικά είμαι σίγουρος… Είμαι από τον Τέμπλο και ξέρω την περιοχή αυτή πολύ καλά…» λέει.
«Οι χαρουπιές ποτέ δεν πεθαίνουν» μας λέει ο Καλλής… «Είναι καταπληκτικό… Ότι και να κάνεις, είτε τις κόψεις, είτε τις κάψεις, ξαναβλαστούν… Διότι οι χαρουπιές και οι ελιές έχουν πολύ βαθιές ρίζες… Έτσι βλαστούν ξανά και ξανά…»
Υπάρχει ο σκελετός μιας οικοδομής πιο πάνω και ο Καλλής βρίσκει δίπλα άλλη μια χαρουπιά, αυτή μεγαλύτερη από τα μικρά «πορίζια»…
«Ελάτε αν μπορείτε εδώ…» μας δείχνει το σημείο…
Περπατούμε προς τη χαρουπιά μέσα στη ζέστη της μέρας…
«Θα μπορούσε να είναι αυτή;» ρωτά το μάρτυρα.
«Θα μπορούσε…»
«Έτσι αν τους έθαψες, ας πούμε κοντά σε αυτή τη χαρουπιά, που θα ήταν το μέρος ταφής;»
Ο μάρτυρας μας δείχνει που θα μπορούσε να ήταν ο τόπος ταφής των εννέα Ελληνοκυπρίων «αγνοουμένων»…
«Ίσως από μια αεροφωτογραφία θα μπορούσες να υποδείξεις την χαρουπιά… Μια παλιά αεροφωτογραφία που θα μπορούσε να βρει ο κύριος Καλλής;» ρωτώ τον μάρτυρα.
«Υπάρχουν;» ρωτά.
«Φυσικά και υπάρχουν… Είμαι σίγουρη ότι μπορεί να βρει μια φωτογραφία…»
Ο Καλλής λέει ότι μπορεί να βρει μια παλιά αεροφωτογραφία της περιοχής και θα πάρουμε τη φωτογραφία στο μάρτυρα για να δει και να είναι εντελώς σίγουρος που ήταν εκείνη η τεράστια χαρουπιά…
Η τεράστια χαρουπιά πιθανόν να κάηκε στη φωτιά του 1995…
Ο μάρτυρας πρέπει να φύγει και τον ευχαριστούμε και τον αποχαιρετούμε… Συμφωνούμε να τον επισκεφτούμε ξανά όταν ο Καλλής βρει τη φωτογραφία της περιοχής…
Σήμερα Πέμπτη 9 Ιουνίου 2016, είμαστε ξανά στην περιοχή του Τέμπλου ερευνώντας για αυτόν τον πιθανό μαζικό τάφο των «αγνοούμενων» Ελληνοκυπρίων…
Μαζί μας είναι επίσης και ο Okan Oktay, ο Συντονιστής των Εκταφών της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων.
Ο Okan Oktay μας εξηγεί ότι ναι, είχαν βρει κάποια οστά στην περιοχή πριν από χρόνια όταν είχαν κάνει εκσκαφές… Λίγα οστά δίπλα από το δρόμο, αλλά μέσα σε αυτό το τεράστιο περιφραγμένο χωράφι…
Το χωράφι ανήκει σε ένα Τουρκοκύπριο – και οι 60 σκάλες…
Οδηγούμε μέσα στο ειδυλλιακό μεσαιωνικό χωριό Τέμπλος για να συναντήσουμε ένα άλλο μάρτυρα που θέλει να μας δείξει κάποια σημεία στον Τέμπλο και τον Άγιο Γεώργιο…
Καθόμαστε σε ένα εστιατόριο στον Τέμπλο του οποίου ιδιοκτήτης είναι ένας φίλος και τον περιμένουμε να έρθει…
Τα πάντα στο χωριό αυτό, όλες οι πόρτες και τα παράθυρα, όλα τα κτίρια δείχνουν την Λατινική κληρονομιά της Κύπρου… Το χωριό κτίστηκε από τους Ναΐτες Ιππότες και μπορείς να το δεις στους στενούς δρόμους και στην αρχιτεκτονική των πολύ παλιών, μεσαιωνικών κτιρίων…
Ο αέρας εδώ είναι διαφορετικός, πολύ πιο διαφορετικός από αυτόν στην Λευκωσία… Ακόμα και στις πιο ζεστές νύκτες του καλοκαιριού, εδώ είναι πιο δροσερά και δεν υπάρχει υγρασία όπως στην Κερύνεια…
Στο πίσω μέρος του χωριού βρίσκεται το βουνό από το οποίο κοιτάζει κάτω το Κάστρο του Αγίου Ιλαρίωνα… Στο μπροστινό μέρος του χωριού είναι τα τουρκουάζ νερά της Μεσογείου…
Ο αναγνώστης μου έρχεται και μας βρίσκει στο εστιατόριο και καθόμαστε μαζί για να πιούμε καφέ και να μιλήσουμε…
Μας λέει ιστορίες από την παιδική του ηλικία – ήταν μόλις 14 χρονών το 1974… Δεν είναι από τον Τέμπλο αλλά ήταν πρόσφυγας από το 1963 από τη Λάπηθο και έμειναν σε πρόχειρα προσφυγικά σπίτια στον Τέμπλο για πολλά χρόνια… Μετά το 1974 μετακόμισε στην Κερύνεια…
Όμως θυμάται ότι υπήρξε βομβαρδισμός από το ελληνοκυπριακό στρατόπεδο έξω από τον Τέμπλο και πως έπρεπε να φύγουν από το πρόχειρο προσφυγικό τους σπίτι και να πάνε αλλού για προστασία… Οι βόμβες έπεφταν μέσα στο χωριό και το προσφυγικό τους σπίτι ήταν προκατασκευασμένο έτσι δεν θα άντεχε αν έπεφτε βόμβα…
Αρχίζει να μιλά για το πως μετά το τέλος του πολέμου ως παιδί πήγαινε και έμπαινε σε κάθε σπίτι στον Άγιο Γεώργιο και πως σοκαρίστηκε όταν είδε μια γυναίκα γύρω στα 40 να κείτεται νεκρή σε ένα σπίτι με ένα δωμάτιο, πυροβολημένη στο στομάχι…
Μας λέει για ένα μεσήλικα άντρα που κειτόταν νεκρός στην άκρη ενός δρόμου… Κάθε φορά που περνούσαν, το γένι του συνέχιζε να μεγαλώνει… Το σώμα ήταν φουσκωμένο και ένιωθε περίεργα και λυπόταν και έτρεξε στο χωριό για να το πει στους πιο μεγάλους και να τους παρακαλέσει να τον πάρουν και να τον θάψουν διότι ήταν πολύ θλιβερό θέαμα…
Μας πήρε στον Τέμπλο όπου ένας Ελληνοκύπριος πυροβολήθηκε στο στομάχι και έπεσε ακριβώς απέναντι από το σχολείο όπου είχαν μαζευτεί… Ο Ελληνοκύπριος είχε βγάλει τη φανέλα του και είχε τρέξει με τα χέρια ψηλά για να παραδοθεί… Υπήρχαν δύο στρατόπεδα των ΗΕ, πιθανόν ο Ελληνοκύπριος νεαρός να ήθελε να βρει καταφύγιο στο στρατόπεδο των ΗΕ δίπλα από το σχολείο, αλλά οι στρατιώτες των ΗΕ είχαν φύγει και πήγαν στο άλλο στρατόπεδο και έτσι δεν ήταν κανένας εκεί… Γιατί έφυγαν τα ΗΕ; Ρωτά κανείς ερωτήσεις για το ρόλο των ΗΕ στη διάρκεια του πολέμου στην Κύπρο;
Ίσως έτσι είναι που οι Ελληνοκύπριοι είχαν έρθει στο χωριό για να παραδοθούν… Τον πήραν και ένας Τούρκος αξιωματικός του μίλησε, καθώς ο αναγνώστης μου παρακολουθούσε μέσα από το σχολείο… Μας δείχνει τα δύο μεγάλα κυπαρίσσια κάτω από τα οποία μίλησαν ο αξιωματικός με τον Ελληνοκύπριο στρατιώτη… Τον άφησαν να φύγει και μετά από λίγα λεπτά τον πυροβόλησαν και τον σκότωσαν… Τοι παιδί παρακολουθούσε, τον τρόμο του πολέμου, τον τρόμο του να σκοτώνεις κάποιο, τον τρόμο του να πρέπει να μεγαλώσεις μέσα σε μια μέρα, αφήνοντας πίσω τα ρόδινα παιδικά όνειρα και να γίνει λυπημένος…
Ερευνώντας την περιοχή όπου είχε πυροβοληθεί αυτός ο Ελληνοκύπριος, ο Καλλής βρίσκει μια αρχαία «χαβούζα» και μας φωνάζει να τη δούμε….
«Ίσως να τον έθαψαν εδώ» λέει…
Θα συνεχίσουμε τις έρευνες…
Στο καφενείο ο Καλλής λέει στον αναγνώστη μου «Δεν το κάνουμε αυτό για το παρελθόν, το κάνουμε για το μέλλον… Έτσι ώστε στο μέλλον ίσως οι άνθρωποι να σκέφτονται δύο φορές πριν να κάνουν τέτοια πράγματα…»
Σκάβουμε το παρελθόν έτσι ώστε να συνεισφέρουμε στο μέλλον, προσπαθώντας να καθαρίσουμε το χάος που άφησε πίσω του ο πόλεμος… Διότι αν δεν καθαρίσουμε το χάος αυτό, δεν θα μπορούμε να κτίσουμε ένα μέλλον για τα παιδιά μας στο νησί αυτό…
Photo: Αυτή ήταν η περιοχή που θάφτηκαν 9 Ελληνοκύπριοι αγνοούμενοι…


(*) Article published in POLITIS newspaper on the 26th of June 2016, Sunday.

Ένας πιθανός τόπος ταφής στον Άγιο Ιλαρίωνα…

Ένας πιθανός τόπος ταφής στον Άγιο Ιλαρίωνα…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Πόσες φορές ανεβήκαμε αυτή την πλαγιά, όλο και ψηλότερα για να φτάσουμε στον Άγιο Ιλαρίωνα;
Πόσες φορές ήρθαμε εδώ;
Ήμασταν εδώ τις ζεστές μέρες του καλοκαιριού, ήμασταν εδώ τις κρύες μέρες του χειμώνα, ήμασταν εδώ την άνοιξη και το φθινόπωρο…
Ήμασταν εδώ, όχι για διασκέδαση αλλά για τους «αγνοούμενους» από την περιοχή αυτή…
Ήρθαμε τόσες φορές, με διαφορετικούς μάρτυρες, μαζεύοντας πληροφορίες, δείχνοντας πιθανούς τόπους ταφής…
Η περιοχή του Άγιου Ιλαρίωνα είναι στο σύνολο της μια δύσκολη περιοχή αφού ολόκληρη είναι στρατιωτική περιοχή και δεν μπορείς απλά να μπεις σε ένα στρατόπεδο και να δείξεις ένα πιθανό τόπο ταφής..
Τώρα με την εκλογή του κυρίου Mustafa Akinci στην ηγεσία των Τουρκοκυπρίων υπήρξε μια στροφή σχετικά με τους πιθανούς τόπους ταφής σε στρατιωτικές περιοχές και αυτή είναι μια θετική εξέλιξη, παρόλο που δεν είναι αρκετό, αφού έχει περάσει μισός αιώνας από τη μέρα που «εξαφανίστηκαν» οι άνθρωποι – αν κοιτάξουμε το 1963, έχουν περάσει 53 χρόνια, αν κοιτάξουμε το 1974, έχουν περάσει 42 χρόνια και πολλοί γονείς έχουν πεθάνει περιμένοντας νέα από τους αγαπημένους τους… Οι σύζυγοι πέθαναν, παιδιά πέθαναν περιμένοντας νέα από τον «αγνοούμενο» πατέρα τους… Ο Halil Ziya Desteban που είναι «αγνοούμενος» από το 1964 είχε επτά παιδιά τότε, τώρα έχει μόνο τρία ζωντανά, τέσσερα από τα παιδιά του έχουν πεθάνει, η γυναίκα του έχει πεθάνει και από τα τρία παιδιά που ζουν, το ένα αγωνίζεται να θεραπευθεί από τον καρκίνο… Τόσες πολλές τραγικές ιστορίες και αφήνοντας τόσο πολύ χρόνο να περάσει είναι ασυγχώρητο και απαράδεκτο… Γι αυτό επιμένουμε να έρθουμε εδώ ξανά και ξανά για να δείξουμε ξανά και ξανά, να προσπαθήσουμε να βρούμε πληροφορίες ξανά και ξανά…
Μια από τις φίλες μου είπε «Στην πραγματικότητα αυτό που κάνεις είναι αρκετά αντιφατικό, διότι αυτό που κάνεις χρειάζεται τόση υπομονή, αλλά ταυτόχρονα αυτό που κάνεις χρειάζεται τόση περιέργεια… Συνδυάζεις τα δύο και αυτό για μένα είναι καταπληκτικό…»
Φυσικά δεν είχε ιδέα πόσο πονάει η καρδιά μου και πώς νιώθω ότι κατά καιρούς πνίγομαι, αλλά πρέπει να μαζέψω τα κομμάτια μου και να συνεχίσω αν θέλω να έχω συγκεκριμένα αποτελέσματα…
Γι αυτό είμαστε εδώ ξανά για να μιλήσουμε στον ίδιο μάρτυρα με τον οποίο είχαμε μιλήσει πριν από έξι χρόνια…
Πέρσι σε αυτές τις σελίδες, είχα γράψει την ιστορία ενός πιθανού τόπου ταφής εφτά ή οκτώ «αγνοούμενων» Ελληνοκυπρίων στην περιοχή του Αγίου Ιλαρίωνα μέσα σε ένα στρατόπεδο… Είχα γράψει:
«Ένας από τους αναγνώστες μου έρχεται για να με επισκεφτεί στην εφημερίδα όπου εργάζομαι και καθόμαστε για να μιλήσουμε… Τον είχαμε επισκεφτεί πριν από χρόνια μαζί με τους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων (ΔΕΑ) και μας είχε σχεδιάσει ένα χάρτη των «καμινιών» και που είχαν θαφτεί τα οστά ορισμένων Ελληνοκυπρίων «αγνοουμένων» στον Άγιο Ιλαρίωνα. Τώρα έρχεται για να πει ότι αν η ΔΕΑ μπορεί να πάρει άδεια για να πάμε σε αυτή την περιοχή στον Άγιο Ιλαρίωνα, είναι έτοιμος να τους συνοδεύσει και να τους δείξει την ακριβή τοποθεσία των «καμινιών» και τον τόπο ταφής των οστών κάποιων «αγνοουμένων».
Υπηρετούσε στο στρατόπεδο στον Άγιο Ιλαρίωνα όταν είχε βρει τυχαία τα οστά κάποιων «αγνοούμενων» Ελληνοκυπρίων. Ήταν ένα «καμίνι» που χρησιμοποιούσαν οι στρατιώτες για να ρίχνουν σκουπίδια… Όταν διέταξε κάποιους στρατιώτες να καθαρίσουν τα σκουπίδια, εμφανίστηκαν τα οστά των «αγνοουμένων» Ελληνοκυπρίων που είχαν θαφτεί στο «καμίνι». Αυτή η τυχαία ανακάλυψη είχε ως αποτέλεσμα να διατάξει τους στρατιώτες να αφαιρέσουν τα οστά και να τα θάψουν πιο πάνω… Είχε δώσει λεπτομέρειες πληροφορίες για αυτό το συμβάν στους λειτουργούς της ΔΕΑ όταν τον επισκεφτήκαμε και μας είχε σχεδιάσει ένα λεπτομερή χάρτη…
«Ξέρεις» λέει, «χρησιμοποιώντας αυτό το χάρτη, τυχαία βρήκαν ένα άλλο «καμίνι» όπου είχαν θαφτεί τα οστά κάποιων άλλων Ελληνοκυπρίων «αγνοουμένων», αρκετά πιο κάτω… Κατ' ακρίβεια ο χάρτης ήταν πολύ χρήσιμος, αλλά με ένα εντελώς διαφορετικό τρόπο! Εξαιτίας του χάρτη αυτού βρέθηκε ένα «καμίνι» στο Μπογάζι… Κάποιοι άνθρωποι βλέποντας εκείνο το χάρτη βρήκαν εκείνο το «καμίνι» και παρεμπίπτοντος κάποιοι άλλοι «αγνοούμενοι» ήταν θαμμένοι εκεί, αλλά το «καμίνι» στο χάρτη δεν είναι στην πραγματικότητα αυτό, αλλά αυτό μέσα στο στρατόπεδο… Αυτό είναι ένα ανθρωπιστικό έργο και είμαι έτοιμος να δείξω το μέρος αυτό για το οποίο είχα σχεδιάσει το χάρτη για τη ΔΕΑ… Το θεωρώ ανθρωπιστικό καθήκον… Εννοώ το να πάω και να τους δείξω… Διότι όπως οι Τουρκοκύπριοι θέλουν να βρεθούν τα οστά των «αγνοουμένων» τους, και οι Ελληνοκύπριοι συγγενείς έχουν το ίδιο δικαίωμα… Τώρα είναι ο καιρός για να μιλήσει η ανθρωπιά… Εκείνοι που γνωρίζουν οποιεσδήποτε πληροφορίες πρέπει επίσης να μιλήσουν…».»
Μάθαμε ότι το μέρος που είχε υποδείξει πριν από έξι χρόνια ως πιθανό τόπο ταφής δεν ήταν σημειωμένο στον κατάλογο στρατιωτικών περιοχών που πρόκειται να σκαφτούν… Έτσι είναι γι αυτό που ερχόμαστε ξανά για να του μιλήσουμε… Την Τετάρτη 11 Μαΐου 2016, πάμε μαζί με τον Ξενοφώντα Καλλή, τον Βοηθό του Ελληνοκύπριου Μέλους της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων και τον Okan Oktay, τον ανθρωπολόγο επικεφαλή των Εκταφών στη ΔΕΑ για να επισκεφτούμε αυτό τον αναγνώστη μου…
Μας χαιρετά και μας υπενθυμίζει ότι είχε σχεδίασε ένα χάρτη και μας είχε δώσει ονόματα που βρίσκονταν εκεί… Αυτό ήταν πριν από έξι χρόνια…
Ξανά σχεδιάζει ένα άλλο χάρτη και υπόσχεται να μας στείλει τις συντεταγμένες του καμινιού που είχε αδειάσει και το δεύτερο τόπο ταφής των οστών των «αγνοουμένων» που είχαν βρει στο στρατόπεδο ενώ έκανε την στρατιωτική του θητεία στον Άγιο Ιλαρίωνα…
«Ξέρεις, όλα εκείνα τα οστά, ήταν διασκορπισμένα… Υπήρχε ένας ολόκληρος σκελετός αλλά τα υπόλοιπα οστά φαίνονταν να είχαν μαζευτεί από εδώ και εκεί και μετά θάφτηκαν μέσα στο καμίνι» μας εξηγά… Αυτό ήταν το 1984-85… Έχουν περάσει τόσα χρόνια από τότε, αλλά θυμάται καθαρά τις λεπτομέρειες… Δεν είναι κάθε μέρα που βρίσκεις οστά και είμαι σίγουρη ότι άφησε σημάδι στην καρδιά του – γι αυτό δεν μπορεί να ξεχάσει και επιμένει ότι η Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων πρέπει να κάνει κάτι για το μέρος αυτό…
Κάποιος που ήταν τότε επικεφαλής είχε μαζέψει τα χρυσά δόντια από το καμίνι αυτό και αργότερα τα πούλησε στην Κερύνεια…
Μας λέει για ένα άλλο μέρος πάνω στο οποίο δουλεύω, όπου κάποιοι «αγνοούμενοι» είχαν θαφτεί κάτω από ένα δρόμο… Δεν υπήρχε άσφαλτος όταν είχαν θαφτεί εκεί αλλά όταν ξανακατασκεύασαν το δρόμο, ο τόπος ταφής παρέμεινε κάτω από το δρόμο… Αυτός ήταν ο δρόμος από την Τύμπου στην Αφάνεια…
Έχει βρει ένα μάρτυρα που του είπε ότι ο δρόμος είχε ρωγμές εκεί που ήταν ο πιθανός τόπος ταφής…
Είχα γράψει για το μέρος αυτό και η Κατερίνα Αντωνά που είχε αδελφό «αγνοούμενο» από την Αγία Κεπήρ (Aya) επίσης έμαθε αυτή την πληροφορία πριν από χρόνια…
Τώρα του ζητώ να βρει το άτομο για να του δείξει το ακριβές σημείο στο δρόμο όπου υπάρχουν οι ρωγμές και αργότερα αν μπορεί να μας δείξει…
Πριν από χρόνια έγιναν εκσκαφές από την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων στα αριστερά και τα δεξιά του δρόμου αλλά όχι πάνω στο δρόμο…
Ο αναγνώστης μου υπόσχεται ότι θα προσπαθήσει…
Και είμαι σίγουρη ότι θα το κάνει…
Το βράδυ μου στέλνει τις συντεταγμένες του καμινιού – του πρώτου τόπου ταφής – και του δεύτερου όπου είχαν ξαναθαφτεί τα οστά στην περιοχή του Αγίου Ιλαρίωνα…
Προωθώ τις συντεταγμένες στον Ξενοφώντα Καλλή και τον Okan Oktay έτσι ώστε να εργαστούν πάνω σε αυτές…
Ο αναγνώστης μου μας είχε πει πριν από έξι χρόνια ότι αν η ΔΕΑ του εξασφαλίσει «άδεια» για να πάει μαζί τους μέσα στο στρατόπεδο στον Άγιο Ιλαρίωνα, είναι έτοιμος να το πράξει και να τους δείξει τον πιθανό τόπο ταφής…
Τώρα επαναλαμβάνει και πάλι την προσφορά του – για τον ίδιο, αυτό είναι ένα ανθρωπιστικό έργο και λέει ανοικτά και ξεκάθαρα στον Καλλή και τον Okan ότι μπορεί να πάει μαζί τους αν θέλουν και αν εξασφαλίσουν «άδεια», για να τους δείξει την τοποθεσία του πιθανού τόπου ταφής…
Ευχαριστώ τον αναγνώστη μου για την ανθρωπιστική του χειρονομία και ελπίζω ότι με τη βοήθεια του θα βρεθούν περισσότεροι «αγνοούμενοι»…
Με τέτοιους καλούς και επίμονους αναγνώστες, μπορώ να θάψω τον πόνο στην καρδιά μου και να συνεχίσω…

Photo: Θέα από τον Άγιο Ιλαρίωνα

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 12th of June 2016, Sunday.