Αναζητώντας δύο Τουρκοκύπριους «αγνοούμενους» από τη Λάρνακα…

Αναζητώντας δύο Τουρκοκύπριους «αγνοούμενους» από τη Λάρνακα…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Ένας από τους αναγνώστες μου μου γράφει για ένα Τουρκοκύπριο «αγνοούμενο» από το 1963, τον Suleyman Aspiri από τη Λάρνακα και που αναζητούμε τον τόπο ταφής του… Είχα κάνει αρκετή έρευνα για τον Suleyman Aspiri πριν από δέκα χρόνια και είχα δημοσιεύσει τα ευρήματα μου αλλά ο αναγνώστης μου έχει περισσότερα να προσθέσει… Γράφει:
«Θυμούμαι πως πυροβολήθηκε ο θείος Suleyman τον οποίο οι άνθρωποι στη Λάρνακα αποκαλούσαν «Suleyman ο Παπουτσής»… Τότε ήμουν περίπου εννιά χρονών και ο θείος Suleyman ήταν ένας πολύ στενός φίλος του πατέρα μου… Πιστεύω ότι ο τάφος του είναι ακριβώς έξω από το τουρκοκυπριακό νεκροταφείο Λάρνακας – από μπροστά προς τα δεξιά, πέντε μέτρα πιο κάτω…
Είχε πυροβοληθεί από τη ΤΜΤ και ως παιδί είχα δει τι είχε συμβεί.
Τρία χρόνια μετά που θάφτηκε εκεί, είχαν χύσει τσιμέντο πάνω από τον τάφο του και από πάνω έκτισαν στρατώνες για τους Τουρκοκύπριους στρατιώτες.
Αυτό που είχε συμβεί ήταν αρκετά άδικο. Είχε να κάνει με τους ανθρώπους που είχαν ρίξει λάσπη ο ένας εναντίον του άλλου, που έδωσαν «πληροφορίες» ο ένας για τον άλλο έτσι ώστε να κάνουν καριέρα και να πάρουν ψηλότερη θέση στην ΤΜΤ. Ήταν ένας φόνος που προκλήθηκε από τέτοιους ανθρώπους…
Μέχρι το 1974 οι στρατώνες ήταν εκεί, αλλά όταν πήγαν να επισκεφτώ πέρσι, δεν υπάρχουν πλέον στρατώνες ή οτιδήποτε εκεί, το μέρος έχει καθαριστεί εντελώς. Όμως από τα υπολείμματα του τσιμέντου μπορούμε ακόμα να βρούμε που είχε θαφτεί.
Πάνω από το νεκροταφείο στο λόφο, είναι οι λόφοι που έχουν θέα την λεωφόρο Αρτέμιδος και υπήρχαν τουρκοκυπριακά και ελληνοκυπριακά φυλάκια το ένα απέναντι από το άλλο. Και οι στρατώνες ήταν από κάτω, στη γωνιά του νεκροταφείου.
Ο θείος Suleyman είχε δύο καταστήματα κοντά στην εκκλησία του Αγίου Λαζάρου – το ένα πουλούσε παιγνίδια και ήταν απέναντι από το άλλο κατάστημα που πουλούσε παπούτσια. Είχε γεννηθεί στην Τόχνη αλλά ζούσε στη Λεμεσό ή το Ζύγι. Είναι γνωστός ως «Kunturaci Suleyman» («Suleyman ο παπουτσής»).
Είχε πάει στρατιώτης στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και είχε φυλακιστεί. Όταν επέστρεψε στη χώρα είχε χωρίσει με τη γυναίκα του στη Λεμεσό και είχε πάει να ζήσει στη Λάρνακα. Παντρεύτηκε με τη θεία Fatma. Αλλά δεν είχε παιδιά με τη Fatma. Είχε ένα γιο με την πρώτη του γυναίκα, ο οποίος τώρα ζει στη Μόρφου.
Σε κάποιο στάδιο στη ζωή του ο θείος Suleyman γνώρισε κάποια άτομα από τον υπόκοσμο. Από τότε και στο εξής λέγεται ότι ασχολείτο παράνομα με όπλα. Ο κόσμος έλεγε ότι προμήθευε όπλα και για την ΤΜΤ…
Το 1963 τα μεσάνυκτα πήγε στο κατάστημα του, έβγαλε μια τρύπα στο πίσω μέρος του καταστήματος, πήρε τα όπλα εκεί και έδωσε τα όπλα εκείνα στην ΤΜΤ στη Λάρνακα. Ήταν περίστροφα.
Πιστεύω ότι είχε γίνει κατάπαυση πυρός στις 28 Δεκεμβρίου 1963.
Έπαιζα μαζί με τον αδελφό μου δίπλα από το σπίτι μας στην περιοχή που ονομάζεται «ο δρόμος προς το Tuzhane» στο δρόμο που οδηγεί στο πίσω μέρος του νεκροταφείου. Είδαμε το αυτοκίνητο Vauxhall του θείου Suleyman… Ήταν ένα παλιό πράσινο αυτοκίνητο αλλά το οδηγούσε κάποιος άλλος… Ο θείος Suleyman ήταν στο πίσω κάθισμα με τις μαυρόασπρες ριγέ πιτζάμες του, με τα χέρια του δεμένα πίσω του, μισογερμένος και δίπλα του ήταν κάποιος με όπλο… Τρέξαμε να ειδοποιήσουμε τον πατέρα μου και ο πατέρας μου πήρε αμέσως το ποδήλατο του και πήγε πίσω τους. Δυστυχώς ότι και να έλεγε ή να έκανε δεν κατάφερε να τους πείσει. Τον πυροβόλησαν στη γωνιά έξω από το νεκροταφείο. Μετά εξάπλωσαν φήμες ότι πουλούσε όπλα στους Ελληνοκύπριους. Όταν σκέφτομαι πίσω τώρα με τη σημερινή μου σοφία, αν πουλούσε όπλα, σίγουρα πρέπει να είχε επαφές με Ελληνοκύπριους για να το κάνει αυτό! Δηλαδή, αν δεν είχες επαφές με Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους, αν δεν συνεργαζόσουν με την αστυνομία και τους λειτουργούς των τελωνείων, δεν θα μπορούσες να παρέχεις όπλα παράνομα! Η ΤΜΤ ήδη το γνώριζε αυτό…
Τώρα είμαι στο εξωτερικό, αλλά όταν έρθω στην Κύπρο το Μάρτιο, θα σου δείξω τον πιθανό τόπο ταφής του…»
Ευχαριστώ τον αναγνώστη μου που μοιράστηκε αυτά που ξέρει για τον «αγνοούμενο» Τουρκοκύπριο από το 1963, τον Suleyman Aspiri… Είχα κάνει έρευνες για αυτόν πριν από δέκα χρόνια και είχα βρει τον αδελφό του Yashar Aspiri και μου είχε πει την ιστορία του «αγνοούμενου» αδελφού του.
Πήγαμε και το 2009 για να δείξουμε στην Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων την περιοχή έξω από το τουρκοκυπριακό νεκροταφείο Λάρνακας όπου μπορεί να είχαν θαφτεί κάποιοι Τουρκοκύπριοι «αγνοούμενοι».
Παρόλο που προφανώς σκοτώθηκε από την ΤΜΤ, ο Suleyman Aspiri βρίσκεται στον επίσημο κατάλογο των Αγνοουμένων Τουρκοκύπριων. Και δεν είναι ο μόνος σε αυτόν τον κατάλογο… Υπήρχαν και άλλοι όπως ανακάλυψα στις έρευνες μου…
Έλα άλλο άτομο σε εκείνο τον επίσημο κατάλογο «Αγνοούμενων Τουρκοκυπρίων» είναι ο Behri Lambiro που επίσης προφανώς σκοτώθηκε από τη ΤΜΤ. Είχα κάνει έρευνες και για αυτόν πριν από δέκα χρόνια…
Ο ίδιος αναγνώστης μου που μου μίλησε για τον Suleyman Aspiri, μοιράστηκε μαζί μου αυτά που ήξερε και για τον Behri Lambiro:
«Ο Behri Lambiro ήταν ο πατέρας του συμμαθητή μου Caner Behri. Όταν ήμουν παιδί ήταν οδηγός λεωφορείου από τη Λάρνακα στη Λευκωσία. Εργαζόταν μαζί με τον αδελφό του Ismail Lambiro.
Έπασχε από σχιζοφρένεια. Ποτέ δεν θα ξεχάσω ένα ταξίδι – ήμουν παιδί, περίπου πέντε χρονών και ταξιδεύαμε μεταξύ Λάρνακας και Λευκωσίας. Μόλις περάσαμε από τη Κόσιη στο δρόμο που οδηγεί στη Λουρουτζίνα, είχε πάρει στο λεωφορείο δύο Ελληνοκύπριους με γένια… Πρέπει να ήταν το 1959… Οι γυναίκες στο λεωφορείο άρχισαν να διαμαρτύρονται καθώς ταξιδεύαμε. Οι γυναίκες έλεγαν ότι μπορεί να είναι από την ΕΟΚΑ, «Και αν τραβήξουν όπλα, και αν οι φίλοι τους περιμένουν πιο πάνω για να κόψουν το δρόμο» και τέτοια πράγματα και διαμαρτύρονταν τόσο που τρέλανε το θείο Behri… Σηκώθηκε καθώς οδηγούσε και έβγαλε ένα μικρό μαχαίρι από τη τσέπη του και άρχισε να μαχαιρώνει το καθρεφτάκι.
«Υπάρχει αστυνομία στη χώρα αυτή, υπάρχει βασιλιάς και βασίλισσα...» και συνεχώς μαχαίρωνε τον καθρέφτη… Κάπου κοντά στην Λευκωσία, Βρετανικά τζιπ επιβράδυναν το λεωφορείο και τον σταμάτησαν. Τον πήραν στο νοσοκομείο. Υποβλήθηκε σε θεραπεία για πολύ καιρό. Χρησιμοποιούσε κάποια φάρμακα και όταν τα έπαιρνε ήταν ένα φυσιολογικό άτομο, δεν έβλαφτε κανένα και τίποτα.
Όταν ξεκίνησαν οι διακοινοτικές συγκρούσεις το Δεκέμβριο του 1963 και καθώς οι δρόμοι έκλεισαν και δημιουργήθηκαν οδοφράγματα και θύλακες και κλειστές περιοχές, είχαμε κλειστεί στην τουρκοκυπριακή περιοχή της Λάρνακας… Είχαν λείψει τα φάρμακα του θείου Behri και πήρε το ποδήλατο του και πέρασε από το σημείο που ονομάζαμε «το μέρος μεταξύ δύο πετρών» ακριβώς απέναντι από το τζαμί προς την ελληνοκυπριακή περιοχή για να αγοράσει τα φάρμακα του.
Οι Ελληνοκύπριοι τον συνέλαβαν και μετά από τρεις μέρες είδαμε το θείο Behri στην τηλεόραση από την τηλεόραση του γείτονα μας. Καθόταν σε μια καρέκλα μπροστά από μια κουρτίνα. Μπορούσες να διακρίνεις τη σιλουέτα κάποιων ατόμων με καπέλα – είτε αστυνομικοί είτε στρατιώτες – πίσω από την κουρτίνα.
Ο θείος Behri καλούσε τους Τουρκοκύπριους λέγοντας «Αυτά που μας είπαν ήταν ψέματα, η ΤΜΤ είναι μια υπόγεια οργάνωση με σκοπό να καταστρέψει την Κυπριακή Δημοκρατία…»
Και μετά του έδωσαν τα φάρμακα του. Τρεις ή τέσσερεις μέρες μετά ο θείος Behri ήρθε με το ποδήλατο του στην τουρκοκυπριακή περιοχή της Λάρνακας.
Τον περίμεναν ήδη δίπλα από το τζαμί… Στο κάστρο, στο δρόμο εκεί τον πυροβόλησαν. Ούτε η οικογένεια του, ούτε κανένας δεν είπε τίποτε…
Ήταν ήδη άρρωστος, είχε πάει για να πάρει μόνο τα φάρμακα που χρειαζόταν. Οι Ελληνοκύπριοι τον χρησιμοποίησαν με αυτό τον τρόπο για να του δώσουν τα φάρμακα του. Κανένας δεν άκουσε αυτό που είχε πει ο θείος Behri και έκαναν αυτά που είπε ότι θα έπρεπε να κάνουν – κανένας δεν πήγε στην ελληνοκυπριακή περιοχή όταν μίλησε έτσι στην τηλεόραση… Και ως αποτέλεσμα, είχε σκοτωθεί στη μέση του δρόμου…
Και αυτή ήταν μια δολοφονία της υπόγειας οργάνωσης ή μια δολοφονία από κάποια άτομα που έδρασαν στο όνομα στης υπόγειας οργάνωσης. Ήταν μια απάνθρωπη δολοφονία. Αυτοί ήταν άνθρωποι που έκλεψαν την παιδική μας ηλικία, την νεανική μας ηλικία… Ποτέ δεν θα έλεγα «Χαλάλι» σε αυτούς…
Σύμφωνα με τον τρόπο που εξελίχθηκε η υπόθεση και τον τρόπο που συνέβηκε με τις τότε συνθήκες, πιστεύω ότι ο θείος Behri είναι θαμμένος μέσα στο Κάστρο της Λάρνακας. Πιστεύω ότι είναι θαμμένος μπροστά από την περιοχή όπου οι Τουρκοκύπριοι στρατιώτες στο Κάστρο χρησιμοποιούσαν τότε ως «Χαμάμ». Αν ψάξετε ακριβώς μπροστά από την περιοχή που ονομάζεται «Χαμάμ» ίσως μπορείτε να βρείτε τα οστά του… Σε παρακαλώ ενημέρωσε την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων για αυτό και όταν έρθω στην Κύπρο θα πάω μαζί σου για να σου δείξω την περιοχή αυτή…»
Ευχαριστώ τον αναγνώστη μου που μοιράστηκε τις ανείπωτες ιστορίες της γης μας…
Ελπίζω ότι με τη βοήθεια του θα μπορέσουμε να βρούμε τα οστά αυτών των δύο Τουρκοκύπριων «αγνοουμένων», των Suleyman Aspiri και Behri Lambiro, που σκοτώθηκαν εν ψυχρώ, με ένα πολύ απάνθρωπο τρόπο και θάφτηκαν και «εξαφανίστηκαν» από το πρόσωπο της γης…
Θα συνεχίσουμε τις έρευνες μας για αυτούς και θα συνεχίζουμε την αναζήτηση μας για τον πιθανό τόπο ταφής τους έτσι ώστε οι δικές μας ψυχές και οι δικές τους να μπορούν να αναπαυθούν…

Photo: Behri Lambiro…

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 10th of April 2016, Sunday.

In search of two Turkish Cypriot missing persons from Larnaka…

In search of two Turkish Cypriot missing persons from Larnaka…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

One of my readers writes to me about a "missing" Turkish Cypriot from 1963, Suleyman Aspiri from Larnaka whose burial site we have been looking for… I had done quite a bit of investigation about Suleyman Aspiri ten years ago and had published my findings but my reader has more to add… He writes:
`I remember how Uncle Suleyman whom the Larnaca people used to call `Suleyman the Shoemaker` was shot… I was around nine years old then and Uncle Suleyman was a very close friend of my father… I believe that his grave is just outside the Larnaka Turkish Cypriot cemetery – from the front towards right, five meters further…
He had been shot by TMT and as a child I had seen what had happened.
Three years after he had been buried there they would pour cement over his grave and build some barracks for the Turkish Cypriot soldiers over it.
What had happened was quite unjust. It had to do with people who slung mud against each other, who gave `information` about each other in order to make a career or get a higher position within the TMT. It was a murder caused by such people…
Until 1974, the barracks were there but as I went to visit last year, there are no longer any barracks or anything, it's been cleaned completely. But still from the remains of the cement we can still find where he had been buried.
Above the cemetery on the hill, the hills overlooking the Artemis road, there used to be Turkish Cypriot and Greek Cypriot military posts facing each other. And the barracks were down below, on the corner of the cemetery.
Uncle Suleyman had two shops near the Aylazaro Church – one selling toys and facing across another shop selling shoes. He had been born in Tochni but had been living in Limassol or in Zygi. He is known as `Kunturaci Suleyman` ("Suleyman the Shoemaker").
He had gone as a soldier to the Second World War and had been in prison. Upon his return to the country he had been divorced from his wife in Limassol and had come to Larnaka to live. He would get married with Auntie Fatma. But he would not have any kids with Fatma. From his previous wife, he had had a son who now lives in Morphou.
At some point in his life Uncle Suleyman had got to know some people from the underground. From then on it was said that he was dealing with guns illegally. People were saying that he was providing guns for the TMT as well…
In 1963 at midnight he went to his shop, he bore a hole at the back of the shop, took the guns there and gave those guns to the TMT in Larnaka. These were revolver type of guns.
I believe there had been a ceasefire on the 28th of December 1963.
I was playing with my brother next to our house in the area called "The road to Tuzhane", on the road leading to the back of the cemetery. We saw the Vauxhall car of Uncle Suleyman… It was an old, green car but someone else was driving it… Uncle Suleyman was on the back seat with his black and white striped pyjamas, his hands tied behind him, half leaning and next to him was someone with a gun… We ran to inform my father and my father immediately got his bicycle to go after them. Unfortunately, whatever he did or said, he could not convince them. They shot him outside the cemetery on the corner. Afterwards they would spread rumours that he had been selling guns to the Greek Cypriots. When I think back now with my wisdom of today, if he was running guns, of course he had to have Greek Cypriot contacts to do that! That is if you did not have Greek Cypriot and Turkish Cypriot contacts, if you did not cooperate with the police and customs' officers, you could not provide guns illegally! TMT already knew that…
I am now abroad but when I come to Cyprus in March, I will show you his possible burial site…"
I thank this reader who has shared what he knows about the "missing" Turkish Cypriot from 1963, Suleyman Aspiri… I had done investigations about him ten years ago and had found his brother Yashar Aspiri and he had told me the story of his "missing" brother.
We would even go in 2009 to show to the Cyprus Missing Persons' Committee, the area outside the Larnaka Turkish Cypriot cemetery where some "missing" Turkish Cypriots might have been buried.
Although presumably killed by TMT, Suleyman Aspiri is on the official list of the Turkish Cypriot Missing Persons. And he is not the only one on that list… There have been others as I would discover during my investigations…
One other person on that official list of `Missing Turkish Cypriots` is Behri Lambiro who is presumably also killed by TMT. I had done investigations about him also, ten years ago…
The same reader who spoke to me about Suleyman Aspiri, would also share what he knew about Behri Lambiro:
"Behri Lambiro was the father of my classmate Caner Behri. When I had been a child, he used to be a bus driver from Larnaka to Nicosia. He used to work with his brother Ismail Lambiro.
He had schizophrenia. I will never forget one trip – I had been a child, around five years old and we were travelling between Larnaka and Nicosia. After passing Koshi on the road leading to Louroudjina, he had taken two Greek Cypriots with beards on the bus… This must have been 1959… The women on the bus started complaining as we were travelling. The women were saying that they might be from EOKA and "What if they pull guns on us, what if their friends are waiting further up to cut the road" and things like that and they were complaining so much that this made Uncle Behri go nuts… He got up as he was driving and pulled out a small knife from his pocket and started knifing the rear-view mirror.
"There is police in this country and politsia, there is king and queen…" and constantly he was knifing the mirror… Close to Nicosia somewhere, British land rovers slowed the bus down and stopped him. They took him to the hospital. He underwent treatment for a long time. He used to use some medicine and when he was using his medicine, he was just a normal person, not harming anyone or anything.
When the intercommunal fighting began in December 1963 and as the roads closed and barricades and enclaves and closed areas created, we had been shut down in the Turkish Cypriot area of Larnaka… Uncle Behri had run out of his medicine and he got on his bicycle and went through what we used to call "The Place Between Two Stones" just across the mosque to the Greek Cypriot side to buy his medicine.
Greek Cypriots would arrest him and after three days we would see Uncle Behri on TV from our neighbour's television set. He was sitting on a chair in front of a curtain. You could make out the silhouettes of some guys with hats – either police or military – from behind the curtain.
Uncle Behri was calling on the Turkish Cypriots saying "What we were told were lies, that the TMT was an underground organisation in order to destroy the Republic of Cyprus…"
And then they gave him his medicine. Three or four days later Uncle Behri came on his bicycle to the Turkish Cypriot side of Larnaka.
They were already waiting for him next to the mosque… The castle, the road there, they shot him on the road. Neither his family, nor anyone said anything…
He was already a sick person; he had only gone to get the medicine he needed. The Greek Cypriots had used him in this way in order to provide him with his medicine. No one listened to what Uncle Behri had said and did what he said they should do – no one went to the Greek Cypriot side at his word like that on TV… And as a result of all of this, he had been killed in the middle of the road…
And this was a murder of the underground organisation or the murder of some people who acted in the name of the underground organisation. It was an inhuman murder. These are people who stole our childhood, our youth… I would never say "HELALI" to them…
The way this developed and the way it happened according to the conditions back then, I believe that Uncle Behri is buried inside the Larnaka Castle. I believe that he is buried right in front of the area where the Turkish Cypriot soldiers in the Castle at that time used to use as "Hamam". If you search right in front of the area called "Hamam" perhaps you might find his remains… Please inform the Cyprus Missing Persons' Committee about this and when I come to Cyprus, I will go with you to show you this area…"
I thank this reader for sharing the untold stories of our land…
I hope with his help we can find the remains of these two Turkish Cypriot "missing" persons, Suleyman Aspiri and Behri Lambiro, killed in cold blood, in a very inhumane way and buried and "disappeared" from the face of the earth…
We will continue our investigations about them and continue our search for their possible burial sites so that both our souls and their souls can rest…

5.3.3016


Photo: Behri Lambiro…

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 10th of April 2016, Sunday.

Καλά νέα από την Επηχώ (Abohor)…

Καλά νέα από την Επηχώ (Abohor)…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Υπάρχουν καλά νέα από την πρώην χωματερή της Επηχούς (Abohor) που είχαμε δείξει στους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων: Κάποια οστά βρέθηκαν και είμαι χαρούμενη που μετά από μια τόσο μακρά διαδικασία στην οποία δουλέψαμε, τελικά φτάνουμε σε κάποιο πέρας – όχι πέρας για εμάς αλλά για τους συγγενείς των «αγνοουμένων» που περιμένουν να μάθουν την τύχη των αγαπημένων τους… Μέχρι τώρα έχουν βρεθεί πέντε «αγνοούμενοι» θαμμένοι σε ένα σημείο σε ένα μέρος που είχαμε υποδείξει στους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων… Ευχαριστώ τους αναγνώστες μου που βοήθησαν να βρεθούν αυτοί οι πέντε «αγνοούμενοι» Ελληνοκύπριοι…
Η αναζήτηση για τους «αγνοουμένους» που είναι θαμμένοι στην πρώην χωματερή της Επηχούς (Abohor) ξεκίνησε το 2009 όταν οι αναγνώστες μου υπέδειξαν το μέρος αυτό και άρχισαν να επιμένουν ότι εδώ είχαν θαφτεί κάποιοι Ελληνοκύπριοι «αγνοούμενοι» από το 1974… Συνέχιζαν να παρέχουν πληροφορίες το 2010 και το 2013 και επέμεναν ότι υπήρχαν πιθανοί τόποι ταφής σε αυτή την περιοχή…
Ήταν οι Βρετανοί που πήραν το χώμα «χαβάρα» και όταν κατασκεύαζαν το δρόμο μεταξύ των χωριών Επηχώ και Beykeuy, δημιούργησαν δύο τεράστιες κοιλότητες στην άκρη του δρόμου – οι κοιλότητες αυτές έμειναν ανοικτές… Οι βαθιές και τεράστιες κοιλότητες χρησιμοποιήθηκαν από τους Τουρκοκύπριους στρατιώτες για ασκήσεις σκοποβολής μετά το 1963… Οι αναγνώστες μου ισχυρίστηκαν ότι το 1974 κάποιοι «αγνοούμενοι» είχαν θαφτεί εκεί… Μετά από κάποιο καιρό το μέρος αυτό έγινε χωματερή και οι κοιλότητες γεμίστηκαν με σκουπίδια και νεκρά ζώα και οικοδομικά μπάζα… Σε κάποια φάση ο μουχτάρης του χωριού την περίφραξε για να αποτρέψει τους ανθρώπους να τη χρησιμοποιούν ως χωματερή και σχεδίαζε να φτιάξει εκεί ένα πάρκο…
Πήγα εκεί πολλές φορές με τους Τουρκοκύπριους και Ελληνοκύπριους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων για να τους δείξω την περιοχή…
Πριν από τρία χρόνια είχα πει στους αναγνώστες μου για μια από εκείνες τις επισκέψεις και έγραψα:
«Το πρωί της Τρίτης 12 Νοεμβρίου 2013, πάμε μαζί με τους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων Ξενοφώντα Καλλή και Murat Soysal, όπως επίσης και το Συντονιστή των Εκταφών ανθρωπολόγο Okan Oktay, για να ερευνήσουμε διάφορους πιθανούς τόπους ταφής που θα ήθελα να τους υποδείξω.
Η πρώτη μας στάση είναι η χωματερή της Επηχούς (Abohor – Cihangir όπως την ονομάζουν οι Τουρκοκύπριοι). Θέλω να δείξω την περιφραγμένη περιοχή της χωματερής της Επηχούς στην Επιτροπή αφού βρήκα ένα Τουρκοκύπριο μάρτυρα από το 1974 που είχε δει κάποιους Ελληνοκύπριους «αγνοούμενους» ενώ θάβονταν εδώ. Μου είχε πει φέτος τον Αύγουστο ότι από τον καιρό των Βρετανών υπήρχε μια μεγάλη τρύπα από όπου είχαν πάρει χώμα οι Βρετανοί για να κατασκευάσουν το δρόμο τη δεκαετία του '40 ή '50. Είπε:
«Όταν πας στη χωματερή της Επηχούς, στη δεξιά πλευρά στην είσοδο υπάρχει μια περιφραγμένη περιοχή. Σε αυτή την περιοχή υπήρχε μια μεγάλη τρύπα. Αυτή η τρύπα είχε διαστάσεις 20 μέτρα επί 30 μέτρα και το βάθος της ήταν σε κάποια σημεία μέχρι και 3-4 μέτρα. Οι Βρετανοί είχαν πάρει χώμα από αυτό το μέρος ενώ κατασκεύαζαν το δρόμο που περνά δίπλα από τη χωματερή. Χρησιμοποιούσαμε αυτή την τρύπα ακόμα και για ασκήσεις σκοποβολής ως νεαρά παιδιά αφού οι σφαίρες δεν μπορούσαν να βγουν έξω κατά λάθος…
Το 1974 ήμουν εκεί όταν έθαβαν κάποιους «αγνοούμενους» σε αυτή την τρύπα. Ήμουν τότε νεαρό παιδί… Ήταν μετά τον πόλεμο. Ο χειριστής μπουλντόζας του χωριού – πέθανε πριν από αρκετά χρόνια – είχε μαζέψει αυτούς που σκοτώθηκαν στον πόλεμο γύρω από το Παλαίκυθρο και την Επηχώ. Θυμούμαι ότι είχε θάψει εδώ τουλάχιστον 8-10 «αγνοούμενους» Ελληνοκύπριους.
Αυτοί οι νεκροί «αγνοούμενοι» Ελληνοκύπριοι έμειναν έξω στο ύπαιθρο για πολλές μέρες, έτσι το χρώμα τους έγινε σκούρο. Ως νεαρό παιδί σκέφτηκα «Ήταν όλοι μαύροι; Δεν ήξερα ότι οι Ελληνοκύπριοι είχαν μαύρους ανθρώπους… Και τα μαλλιά τους είχαν πέσει…» χωρίς να συνειδητοποιήσω ότι το δέρμα τους σκούρανε αφού είχε μείνει έξω στον ήλιο…
Σε αυτή την τρύπα χαβάρας, ο χειριστής μπουλντόζας του χωριού είχε θάψει τους «αγνοούμενους» Ελληνοκύπριους που είχε μαζέψει από την Επηχώ και τα γύρω κοντινά χωριά. Μετά από κάποιο καιρό η τρύπα αυτή έγινε χωματερή. Όποιος είχε ένα πεθαμένο ζώο το έριχνε μέσα σε αυτή την τρύπα ή όποιος είχε οικοδομή πέταγε εκεί τα άχρηστα. Όμως αν γίνουν εδώ εκσκαφές θα βρεις στο βάθος της τρύπας τα οστά τουλάχιστον 8-10 «αγνοούμενων» Ελληνοκυπρίων. Η τρύπα αυτή ποτέ δεν πειράχτηκε, ποτέ δεν σκάφτηκε. Το μόνο πράγμα που γινόταν ήταν να πετάγονται από πάνω σκουπίδια. Και στο τέλος, για να σταματήσουν τους ανθρώπους να πετούν περισσότερα σκουπίδια, ο δήμος τοποθέτησε την περίφραξη.
Κάθε φορά που περνώ από αυτή την περιοχή νιώθω άσχημα διότι θυμούμαι εκείνους τους ανθρώπους που είναι θαμμένοι εδώ… Σε παρακαλώ προσπάθησε να βοηθήσεις και ενημέρωσε την Επιτροπή έτσι ώστε το μέρος αυτό να σκαφτεί και να επιστραφούν τα οστά στις οικογένειες τους για να θαφτούν…»
Τώρα ήρθαμε στη χωματερή και βγάζουμε φωτογραφίες. Από την περιγραφή του Τουρκοκύπριου αναγνώστη μου, βρίσκουμε που περίπου μπορεί να ήταν η τρύπα. Ευχαριστώ αυτόν τον αναγνώστη για την ανθρωπιά του…»
Όμως οι έρευνες μας δεν σταμάτησαν και κάναμε ακόμα μια επίσκεψη όταν ένας άλλος αναγνώστης μου έδειξε σε μένα και τους Λειτουργούς της ΔΕΑ τη δεύτερη μεγάλη κοιλότητα στην πρώην χωματερή και μας είπε ότι τουλάχιστον δύο ή τρία άτομα είχαν θαφτεί εκεί…
Στις 21 Ιανουαρίου 2014 επισκεφτήκαμε ξανά την περιοχή και επίσης και στις 25 Φεβρουαρίου 2014 μαζί με ένα άλλο μάρτυρα για να μας δείξει τη δεύτερη κοιλότητα…
Ο Ξενοφών Καλλής από την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων βρήκε αεροφωτογραφίες όπου οι δύο τεράστιες κοιλότητες ήταν ορατές… Στο έδαφος βρήκε επίσης και την τοποθεσία αυτών των κοιλοτήτων…
Πριν την έναρξη των εκσκαφών το κοινοτικό συμβούλιο του χωριού αποφάσισε να προχωρήσει με τη δημιουργία του πάρκου εκεί και ξεκίνησαν να φυτεύουν δέντρα με μια ομάδα νέων… Έτρεξα για να το σταματήσω αυτό και είναι τότε που συναντήσαμε το μουχτάρη του χωριού το Φεβρουάριο του 2014 για να τον πείσουμε για τις εκσκαφές και ότι μετά θα μπορούσε να δημιουργήσει το πάρκο… Ήταν πολύ βοηθητικός και οι εκσκαφές ξεκίνησαν στην πρώην χωματερή της Επηχούς…
Όμως τα προβλήματα δεν σταμάτησαν εκεί – η ομάδα εκσκαφών της ΔΕΑ αντιμετώπισε πολύ, πολύ αμίαντο ανάμεσα στις ακαθαρσίες και έπρεπε να σταματήσει. Επειδή ο αμίαντος είναι καρκινογόνος ουσία, η ΔΕΑ για να προστατεύσει τους αρχαιολόγους και τους χειριστές μπουλντόζας, έφερε εμπειρογνώμονες για να δουν την περιοχή και να εκπαιδεύσουν την ομάδα που θα έκανε τις εκσκαφές και να τους προμηθεύσει με ειδικό προστατευτικό εξοπλισμό και ρουχισμό…
Τελικά οι εκσκαφές ξεκίνησαν…
Πρώτα βρήκαν τα οστά ενός «αγνοουμένου» και μετά ο αριθμός αυξήθηκε στους πέντε «αγνοούμενους» και ίσως μέχρι να δημοσιευθεί το άρθρο να ανευρεθούν και άλλοι…
Ευχαριστώ τους αναγνώστες μου που μου έδωσαν πληροφορίες και που ήρθαν μαζί μου για να μας δείξουν και που επέμεναν για τα τελευταία επτά χρόνια για να σκαφτεί το μέρος αυτό για να βρεθούν τα οστά κάποιων Ελληνοκυπρίων «αγνοουμένων» που είναι θαμμένοι εδώ…
Ευχαριστώ την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων που αποφάσισε να σκάψει στην περιοχή αυτή…
Ευχαριστώ το μουχτάρη που έδειξε κατανόηση και που ήταν βοηθητικός…

Photo: Εκσκαφές στη χωματερή της Επηχούς

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 3rd of April 2016, Sunday.

Good news from Ebicho (Abohor)…

Good news from Ebicho (Abohor)…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518


There is good news from the former rubbish dump of Ebicho (Abohor) that we had shown to the officials of the Cyprus Missing Persons' Committee: Some remains are being found and I am happy that after such a long process of working on this, we are finally getting to a conclusion – not a conclusion for us but for the relatives of "missing persons" waiting to find out the fate of their loved ones… So far five "missing persons" buried in one spot have been found in a place we had shown to the officials of the Cyprus Missing Persons' Committee… I thank my readers for helping to find these "missing" five Greek Cypriots…
The search for the "missing persons" buried in the former rubbish dump of Ebicho (Abohor) had begun as early as 2009 when my readers would point this place out and start insisting that some Greek Cypriots "missing" from 1974 had been buried here… They would continue to provide information in 2010 and 2013 and insist that there were possible burial sites in this area…
It had been the British who had taken "havara" soil and created two huge holes by the side of the road while they were making the road running between Ebicho and Beykeuy – the holes would remain open… Deep and huge holes, they would be used by Turkish Cypriot soldiers for target practicing after 1963… In 1974, my readers claimed that some `missing persons` had been buried there… After some time this place would become a rubbish dump and the wholes would be filled with garbage and dead animals and construction debris… At some point the mukhtar of the village would fence it off in order to prevent people from using it as a rubbish dump and would plan to build a park there…
I would go here many times with the Turkish Cypriot and Greek Cypriot officials of the Cyprus Missing Persons' Committee to show them the area…
Three years ago I had told my readers about one of those visits and wrote:
"On the 12th of November 2013 Tuesday morning, together with the officials of the Cyprus Missing Persons' Committee, Xenophon Kallis and Murat Soysal, as well as the Coordinator of Exhumations Anthropologist Okan Oktay, we go together to investigate various possible burial sites I would like to show them.
Our first stop is the rubbish dump area of Ebicho (Abohor – Cihangir as the Turkish Cypriots call it). I want to show the fenced area of the rubbish dump of Ebicho to the Committee since I have found a Turkish Cypriot eye witness from 1974 who had seen some Greek Cypriot `missing persons` while they were being buried here. He had told me back in August this year that from the British times, there had been a huge hole where the British had taken soil for building the road back in the 40s or 50s. He said:
`When you go to the rubbish dump of Ebicho, on the right hand side at the entrance, there is a fenced area. In this area there used to be a big hole. This whole was 20 meters by 30 meters and its depth went as far as 3-4 meters at some points. The British had taken from this place soil while building a road passing next to the rubbish dump. We were even using this hole for shooting practice as young kids since bullets could not get out accidentally…
In 1974, when they were burying some `missing persons` in this hole, I was there. I was a young kid then… It was after the war. The bulldozer operator of the village – he died many years ago – had collected from around Palekythro and Ebicho, the ones killed in the war. I remember that he had buried here at least 8-10 `missing` Greek Cypriots.
These `missing` Greek Cypriots had remained out in the open for many days so their colour had turned dark. As a young boy, I had thought `Were they all black? I didn't know that Greek Cypriots had black people…And their hair had fallen out…` not realizing that their skin had turned darker, due to staying out in the open, in the sun…
In this havara hole, the bulldozer operator of the village had buried `missing` Greek Cypriots that he had gathered from around Ebicho and nearby villages. After some time, this hole had become a rubbish dump. Whoever had a dead animal would throw over this hole or whoever had a construction, the remains he would take here and dump it. But if there are excavations here, you would find the remains of at least 8-10 `missing` Greek Cypriots at the bottom of the pit. This hole has never been touched, has never been excavated. The only thing done was dumping rubbish over it. And finally, in order to stop people from dumping more rubbish, the municipality put fences around it.
Each time I pass from this area, I feel bad because I remember those people buried here… Please try to help and inform the Committee so that this place can be excavated and the remains returned to their families to be buried…`
Now we come to the rubbish dump and take photos. From the description of my Turkish Cypriot reader, we roughly find where the hole might have been. I thank this reader for his humanity…"
But our investigation would not stop and we would make another visit when another of my readers would show me and the officials of the CMP the second big hole in the former rubbish dump and tell us that at least two or three people had been buried there…
On the 21st of January 2014 we would pay a visit and on the 25th of February 2014 again we would visit the area with another witness to show us the second hole…
Xenophon Kallis from the Cyprus Missing Persons' Committee would find aerial photos where the two huge holes would be visible… On the ground he would also find the locations of these holes…
Before digging could begin, the village council would decide to go ahead with the building of the park here and with a youth group would start planting trees… I would run to stop this and that's when we would meet the mukhtar of the village in February 2014 to convince him for the digging and that afterwards they could build the park… He would be very helpful and digging would begin in the former rubbish dump of Ebicho…
But problems would not stop there – the excavation team of the CMP would encounter lots and lots of asbestos among the debris and would have to stop. Because asbestos is a cancer causing material, the CMP, in order to protect the archaeologists and the bulldozer operators, would bring in experts to look at the site, would train the team that would do the excavations and would get them special protective gear and clothing…
Finally the digging would begin…
They would first find the remains of one "missing person" and then the number would increase to five "missing persons" and perhaps by the time this article goes to print could find more…
I thank my readers who gave information to me and who came with me to show us and who insisted for the past seven years for this site to be excavated in order to find the remains of some Greek Cypriot "missing persons" buried here…
I thank the Cyprus Missing Persons' Committee for deciding to excavate this area…
I thank the mukhtar for showing understanding and being helpful to us…

14.3.2016

Photo: View from the digging at the old rubbish damp at Epikho…

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 3rd of April 2016, Sunday.

Ένας «αγνοούμενος» ζει κάτω από τη λεμονιά…

Ένας «αγνοούμενος» ζει κάτω από τη λεμονιά…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Πριν από μερικά χρόνια μια από τις αναγνώστριες μου μου είχε στείλει ένα άρθρο για να το δημοσιεύσω στην πρώτη επέτειο του θανάτου του πατέρα της… Το είχα βρει πολύ συγκινητικό και το δημοσίευσα στη σελίδα μου στην εφημερίδα YENIDUZEN που έχει τίτλο «Κύπρος: Οι ανείπωτες ιστορίες» - αυτό ήταν το 2008…
Είχα βρει το άρθρο της πολύ συγκινητικό αφού αφορούσε όχι μόνο τον πατέρα της αλλά κάποιους άλλους ηλικιωμένους Κύπριους που ήξερα και που ήταν δυστυχισμένοι και λυπημένοι μετά που αναγκάστηκαν να γίνουν πρόσφυγες, μετακομίζοντας από το νότιο μέρος του νησιού στο βόρειο μέρος το 1974… Το να είσαι πρόσφυγας δεν ήταν κάτι καινούργιο για τους Τουρκοκύπριους αφού πολλοί είχαν γίνει πρόσφυγες το 1963… Όμως ίσως το 1974 ήταν κάπως διαφορετικό από το 1963 – θυμούμαι το θείο μου από τη Λεμεσό που ζούσε με την οικογένεια του στην περιοχή Τσιφλικούδι και έπρεπε να μετακομίσει στην Κερύνεια… Του έδωσαν ένα σπίτι ενός Ελληνοκυπρίου στο Καρά Κούμι, στην Κερύνεια, άδειο, χωρίς έπιπλα. Μέχρι να έρθουν οι πρόσφυγες από το νότιο μέρος του νησιού στο βόρειο για να εγκατασταθούν, πολλά ελληνοκυπριακά σπίτια λεηλατήθηκαν και τίποτε δεν απέμεινε…
Ο θείος μου Saffet δυσκολεύτηκε να βρει κρεβάτια για να κοιμηθούν, φλυτζάνια για να πίνουν τσάι, πιάτα για να τρώνε, καρέκλες για να κάθονται…
Ένα είδος θλίψης τον κατέβαλε και ποτέ δεν ανέκαμψε και πέθανε πληγωμένος…
Ο πατέρας της αναγνώστριας μου είχε ένα παρόμοιο δραματικό τραύμα όταν αναγκάστηκε να φύγει από το όμορφο χωριό του, τα Φάλεια και να έρθει για να ζήσει στο βόρειο μέρος του νησιού…
Θα μοιραστώ σήμερα μαζί σας το άρθρο της αναγνώστριας μου Hulya… Η αδελφή της μου τηλεφώνησε πριν από μερικά βράδια και μου ζήτησε να βρω το άρθρο που είχαμε δημοσιεύσει διότι ήθελαν να το αναρτήσουν στο Facebook και τότε ήταν που έψαξα τα παλιά αρχεία για να το βρω και σκέφτηκα να το μεταφράσω για να το μοιραστώ και μαζί σας…
Αυτό είναι το άρθρο της Hulya:
«Το χωριό Φάλεια είναι ένα ορεινό χωριό στην Πάφο, για το οποίο έλεγαν «εκεί που τα πουλιά δεν πετούν και τα καραβάνια δεν περνούν…»
Ο Huseyin Makri είχε γεννηθεί σε αυτό το χωριό και είχε περάσει τα νεανικά του χρόνια και τα καλύτερα χρόνια της ζωής του εκεί – είχε μείνει στο ίδιο χωριό, παιδί πολύτεκνης οικογένειας… Παρόλο που δεν είχε μορφωθεί πολύ, ήξερε πως να υπολογίζει και μπορούσε να παρακολουθήσει τα γεγονότα στον κόσμο και να εκφράσει τις δικές του απόψεις…
Ακριβώς όπως τον πατέρα του, είχε πολύτεκνη οικογένεια, σκεπτόμενος ότι «Μπορούμε να πουλήσουμε τη γη κομμάτι κομμάτι και να τους μορφώσουμε…» Θεωρούσε τα παιδιά του ως το μεγαλύτερο θησαυρό που είχε… Εργαζόταν στην γεωργία, ήταν παπλωματάς, ήταν καφετζής, εργαζόταν στα ορυχεία και εργαζόταν σε διάφορα μέρη για να φέρει ψωμί στην οικογένεια του, έτσι ώστε να μην χρειάζονται τίποτε από κανένα…
Δυστυχώς, έγινε ο ΠΟΛΕΜΟΣ… Εκείνος ο καταραμένος πόλεμος που πήρε τα πάντα από αυτόν… Ακριβώς όπως οι περισσότεροι Κύπριοι, αναγκάστηκε να αφήσει την καθημερινή του ρουτίνα, την περιουσία του, τη γη του, τους κήπους του…
Και τότε είναι που τα πράγματα άλλαξαν δραματικά… Ακριβώς όπως συνέβηκε στους περισσότερους Τουρκοκύπριους, ο χρόνος σταμάτησε, η ζωή σταμάτησε…
Η μετανάστευση στο βόρειο μέρος του νησιού αναστάτωσε την οικογένεια του, το σπίτι του και το μέλλον του…
Τώρα ήταν σε μια νέα πόλη, σε ένα τούβλινο σπίτι με λεηλατημένες πολυθρόνες και έπρεπε να ζει εκεί… Νιώθοντας ξένος σε αυτό το μέρος, δεν είχε ούτε ένα φυτεμένο δέντρο δικό του…
Ήταν πάνω από 50 χρονών και τα παιδιά του πλησίαζαν σχεδόν τον καιρό που θα παντρεύονταν…
Τι θα συνέβαινε στα παιδιά του; Πως θα επιβίωναν; Τι είδους δουλειά θα έκανε; Τα ερωτήματα του αυξάνονταν και μεγάλωναν… Δεν μπορούσε να βρει απαντήσεις σε κανένα από τα ερωτήματα του και ποτέ δεν κατάφερε να βρει τις απαντήσεις…
Ο Huseyin Makri δεν ήταν πλέον ο τολμηρός, δυνατός άντρας που η γη σειόταν όταν περπατούσε… Άρχισε να βλέπει τον εαυτό του ως άχρηστο… Δεν μπορούσε να μείνει έτσι, έπρεπε να πάει πίσω στο χωριό του… Σε μερικά χρόνια, σκέφτηκε, τα πράγματα θα καταλαγιάσουν και θα πάει πίσω στο χωριό του. Το ραδιόφωνο του ήταν πάντοτε κολλημένο στο αυτί του, παρακολουθώντας τις ειδήσεις και ήταν σχεδόν σίγουρος ότι «η Αμερική θα λύσει αυτό το πρόβλημα…»
Δεν χρειάστηκε να προσαρμοστεί στη νέα τάξη πραγμάτων… Δεν πίστευε στη νέα διοίκηση ή σε αυτούς που θα έρχονταν μετά από αυτούς. Παρόλο που πολλοί άνθρωποι πήραν πολλή γη και περιουσία, του ζητούσαν να δώσει πίσω την περιουσία που του είχε δώσει ο πατέρας του. ΔΕΝ ΤΑ ΕΔΩΣΕ ΕΚΕΙΝΑ! Δεν ανήκε εδώ και δεν θα ήταν μέρος αυτού του τόπου…
Έψαχνε για κάποιο είδος στήριξης για να περιμένει… Και τη βρήκε… Εκείνη η λεμονιά μοιράστηκε τα πάντα μαζί του. Ακουμπούσε πάνω στη λεμονιά χειμώνα-καλοκαίρι και μιλούσε στο δέντρο… Περίμενε για 30 ολόκληρα χρόνια!....
Ο Huseyin Makri αγαπούσε τη χώρα του και αγωνίστηκε για τη χώρα του. Είχε αναλάβει σημαντικά καθήκοντα στην Τουρκοκυπριακή υπόγεια οργάνωση με το όνομα «Sakallı» (αυτός με το γένι). Όμως στο βόρειο μέρος όπου ήρθε για να ζήσει ως πρόσφυγας, κανένας δεν το θυμόταν αυτό. Κανένας δεν τον στήριξε, εκτός από τη λεμονιά…
Ποτέ δεν πήγαινε σε περιπάτους ή ταξίδια. Πήγαινε μόνο στο Τμήμα Ανακατανομής Γης στη Λευκωσία για να μιλήσει για τα προβλήματα του…
Ποτέ δεν ξεπέρασε το τραύμα που πέρασε… Σταμάτησε να μιλά στα παιδιά του, στη γυναίκα του, στους φίλους του… Έκτισε τεράστιους, ισχυρούς τοίχους μεταξύ του και των άλλων και κανένας δεν μπορούσε να τους περάσει. Ποτέ δεν άφηνε κανένα να τον αγαπήσει. Ζούσε σαν ένας γκρινιάρης γέρος… Κατάφερε να δημιουργήσει ένα κόσμο που αποτελείτο από ένα άτομο μόνο: τον εαυτό του! Πάντοτε παρακολουθούσε την οικογένεια του από μακριά… Εκτός από το να δίνει λεφτά στα εγγόνια του στις γιορτές του Μπαϊραμιού, τους συμβούλευε να μελετούν…
Όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα, πήγε πίσω στο χωριό του αλλά δεν μπορούσε να αναγνωρίσει το χωριό που ονειρευόταν…
Πάντοτε ψήφιζε πολιτικά κόμματα της δεξιάς αλλά ποτέ δεν πίστευε ότι θα άλλαζαν οτιδήποτε…
Είχε μπαταρία στην καρδιά του και παρόλη την μπαταρία του, αντιστεκόταν… Έζησε περισσότερο από τους πιστούς του φίλους…
Τις τελευταίες του μέρες, τα παιδιά του και η γυναίκα του δεν τον άφηναν μόνο… Τα 30 χρόνια νοσταλγίας τέλειωσαν αλλά δεν το γνώριζε…
Ο Huseyin Makri πέθανε στις 25 Φεβρουαρίου 2007 όταν ήταν 86 χρονών…
Κατ' ακρίβεια ήταν ένας «αγνοούμενος» που ήταν ζωντανός – ένας «αγνοούμενος» του οποίου το όνομα δεν ήταν στον «Επίσημο Κατάλογο Αγνοουμένων Ατόμων»… Η διεύθυνση του ήταν γνωστή, η διεύθυνση του ήταν κάτω από τη λεμονιά, στη γωνιά…
Ζήσαμε πεθυμώντας τον, ποτέ δεν μας επέτρεψε να τον αγαπούμε. Όμως μας αγαπούσε όλους μας, αυτό το ξέρω.
Ο Huseyin Makri ήταν ο πατέρας μας…
Τώρα μόνο εκείνη η λεμονιά μας απομένει από αυτόν, η λεμονιά στην οποία δεν κάθεται πλέον από κάτω…
Δεν θέλουμε να ξεράνει εκείνη η λεμονιά, να πεθάνει… Την ποτίζουμε…
Δεν θέλουμε τον πόλεμο, δεν θέλουμε τους ανθρώπους να γίνονται πρόσφυγες, δεν θέλουμε τους πατέρες να γερνούν κάτω από τα δέντρα… Αυτή είναι η επιθυμία μας…
Τον μνημονεύουμε με νοσταλγία και αγάπη στην επέτειο του…
Η κόρη του: Hulya…»


Photo: Ο Huseyin Makri με τα εγγόνια του...

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 27th of March 2016, Sunday.

A `missing person` living under the lemon tree…

A `missing person` living under the lemon tree…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

Some years ago, one of my readers had sent me an article to publish on the first anniversary of his father's death… I had found it very touching and had published it in YENIDUZEN on my page called "Cyprus: The Untold Stories" – this was back in 2008…
I had found her article very touching since it related not only to her father but some other old Cypriots I knew who had become miserable and sad after they had had to become refugees, moving from the southern part of the island to the northern part back in 1974… Being a refugee was not a new thing for Turkish Cypriots since many had become refugees back in 1963… But perhaps 1974 was a bit different from 1963 – I remember my uncle from Limassol who was living in the Chiftlikoudi area with his family and he had to emigrate to Kyrenia… He was given a house of a Greek Cypriot in Kara Koumi, Kyrenia with no furniture, nothing in it. By the time the refugees from the southern part of the island came to the northern part to resettle, many Greek Cypriot houses would be looted and nothing would remain…
My uncle Saffet would struggle to find beds to sleep in, cups to drink tea from, plates to eat from, chairs to sit on…
A kind of sadness would fall on him and he would never recover from that sadness and he would die, heartbroken…
My reader's father had had a similar, dramatic trauma when he had to leave his beautiful village Falia and come to the northern part of the island to live…
Let me share today the article of my reader Hulya with you… Her sister called me the other night and asked me to find the article we had published because they wanted to share it on FACEBOOK and that's when I searched old files to find it and thought of translating it so that I could also share it with you…
Here's Hulya's article:
"The village Falia is a mountain village in Paphos, what they used to call where `birds don't fly, caravans don't pass…"
Huseyin Makri had been born in this village and had spent his youth and the best years of his life there – he had stayed in the same village, the child of a populous family… Although he had not been educated much, he knew how to calculate and he could follow events in the world and express his own opinions…
Just like his father, he would have a populous family, thinking that "We can sell land piece by piece and educate them…" He would see his children as the biggest treasure he had… He would work in agriculture, he would be a quilt-maker, he would be a "kahveci" (coffee shop owner), he would work in the mines and work in all sorts of places in order to bring bread to his family so they would not need anything from anyone…
Unfortunately, WAR happened… That damned war took everything away from him… Just like most of the Cypriots he would have to leave his daily routine, his property, his land, his gardens…
And that's when things changed dramatically… Just as it happened to most of Turkish Cypriots, time would stop, life would stop…
Emigration to the northern part of the island would clutter his family, his house and his future…
Now he was in a new town, in a sunbrick house with looted armchairs and he would have to live there… Feeling an alien to this place, he did not even have a single planted tree of his own…
He was above 50 years old and his children were almost approaching the time of their lives when they would get married.
What would happen to his children? How would they survive? What sort of job would he do?
His questions grew and grew… He could not find answers to any of his questions and he would never be able to find those answers…
Huseyin Makri was no longer the bold, strong guy when earth would shake when he walked… He would start seeing himself as good for nothing… He could not stay like that, he had to go back to his village… In a few years' time, he thought, things would settle down and he could go back to his village. His transistor radio would always be stuck to his ear following the news and he was almost sure that "America would solve this problem…"
He didn't have to adapt to the new order of things… He did not believe in the new administration or those who would come after them. Although many people got lots of land and property, they were asking him to give back the property that was passed on to him from his father. HE DID NOT GIVE THOSE! He did not belong here and he would not be part of this place…
He was looking for some sort of support in order to wait… And he found that… That lemon tree would share everything with him. He would lean on the lemon tree in winter and summer and talk to the tree… He would wait a whole lot of 30 years!...
Huseyin Makri loved his country and had struggled for his country. In the Turkish Cypriot underground organisation, he had taken important tasks under the name "Sakallı" ("One with a beard"). But in the northern part where he came to live as a refugee, no one would remember that. No one supported him, except that lemon tree…
He never went out on strolls or on trips. He only went to the Department of Reallocation of Land in Nicosia to talk about his problems…
He could never overcome the traumas he had been through… He stopped speaking to his children, to his wife, to his friends… He built huge, solid walls between himself and others that no one could pass. He never allowed anyone to love him. He lived like a grumpy old man… He managed to create a world consisting of only one person: Only himself. He always watched his family from afar… Apart from giving money during the Bayram festive holidays to his grandchildren, he gave them advice to study…
When checkpoints opened, he went back to his village but he could not recognize the village he dreamed of…
He always voted for the right wing political parties but he never believed that they would change anything…
He had a battery in his heart and despite his battery, he resisted… He outlived his faithful friends…
During his last days, his children and his wife did not leave him alone… 30 years of longing were over but he was not aware of that…
Huseyin Makri died on the 25th of February 2007 when he was 86 years old…
He was actually a "missing person" who was alive – a "missing person" whose name was not on "The Official List of Missing Persons"!... His address was known; his address was under the lemon tree on the corner…
We lived with our longing for him, he never allowed us to love him. But he loved us all, I know that.
Huseyin Makri was our father…
Now only that lemon tree remains from him for us, the lemon tree that he is no longer sitting under…
We don't want that lemon tree to dry up, to die… We water it…
We don't want war, we don't want people to become refugees, we don't want fathers to grow old under trees… This is our wish…
We commemorate him with longing and love on his anniversary…
His Daughter: Hulya…"


26.2.2016


Photo: Huseyin Makri with his angoni…

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 27th of March 2016, Sunday.

«Ας κλείσουμε τα αυτιά στους συντηρητές της έχθρας και του μίσους…»

«Ας κλείσουμε τα αυτιά στους συντηρητές της έχθρας και του μίσους…»

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Η τραγική δολοφονία του πατέρα Μιχάλη Λοΐζου και του νεαρού του γιου Λοΐζου Λοΐζου από τις Γούφες το 1974 μας άφησε ένα ουσιαστικό σημάδι…
Είχα κάνει αρκετές έρευνες για το τι τους συνέβηκε το 2008 και δημοσίευσα τα ευρήματα μου και μαζί με ένα αναγνώστη είχαμε δείξει τότε στην Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων τον πιθανό τόπο ταφής τους… Η επιτροπή είχε σκάψει προηγουμένως και δεν είχε βρει καθόλου οστά…
Στη συνέχεια η ΔΕΑ εμβάθυνε τις έρευνες της και έγιναν περισσότερες εκσκαφές και τελικά βρήκαν τα οστά του πατέρα και γιου Λοΐζου και μετά τις αναλύσεις DNA τους ταυτοποίησαν και η Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων επέστρεψε τα οστά τους για ταφή… Η κηδεία έγινε την Κυριακή 28 Φεβρουαρίου 2016 στη Λακατάμια – δεν παρευρέθηκα στην κηδεία λόγω πόνων στην πλάτη μου εκείνη τη μέρα και δεν θα μπορούσα να σταθώ όρθια για πολλή ώρα. Όμως πολλοί Τουρκοκύπριοι από τις Γούφες πήγαν στην κηδεία και μετά ζήτησα τον επικήδειο της Χρύσως Στυλιανού, κόρης του Μιχάλη Λοΐζου… Μου έστειλε την ομιλία της με τη σημείωση αυτή:
«Αγαπητή Sevgul,
Ευχαριστούμε πολύ για τις προσπάθειές σου για ανεύρεση των οστών του πατέρα και αδελφού μου.
Λυπηθήκαμε πολύ που λόγω ασθένειας δεν μπόρεσες να παραστείς στην κηδεία τους την Κυριακή 28 Φεβρουαρίου. Επειδή μας είπε ο Μεχμέτ ότι θα ήθελες τον επικήδειο λόγο μου στην κηδεία, σου τον στέλνω τόσο στα ελληνικά, όσο και στα τουρκικά.
Φιλικά
Χρύσω Στυλιανού»
Θέλω σήμερα να μοιραστώ μαζί σας την ομιλία της – είναι μια από τις πιο σημαντικές ομιλίες που έγινε ποτέ σε κηδεία «αγνοουμένου» - χωρίς μίσως και χωρίς σωβινισμό… Η Χρύσω Στυλιανού είπε τα εξής στην κηδεία των «αγνοούμενων» πατέρα και αδελφού της:

«Παπά μου, Λοϊζάκη μου, καλωσορίσατε.
Μεγάλη μέρα σήμερα. Μεγάλη γιορτή. Μόνο πολυαγαπημένοι μου, που σήμερα δεν θα κάνω ομιλία, όπως έκανα ως τώρα ως εκπαιδευτικός και ως Διευθύντρια της Σχολής Κωφών. Σήμερα θα μιλήσω ως κόρη κι αδελφή, έτσι όπως ένιωθα και νιώθω μέσα από τον πόνο, τη θλίψη, την οργή, αλλά και μέσα από ευχαρίστηση γιατί είμαστε όλοι μαζί πάλι. Όλη η οικογένεια όπως τότε. Ας είναι και έτσι. Η μάμα μας, η Νίτσα, η Μαρούλα. Ο πρώτος γαμπρός μας ο Μιχάλης, που τόσο πολύ τον αγαπούσες παπά κι ο οποίος πήρε τη θέση σου για όλους μας μετά το κακό που μας βρήκε, ο Θωμάς, ο γαμπρός σου ο «καλαμαράς», όπως τον αποκαλούσες και τον χαιρόσουν γιατί χόρευε και τραγουδούσε ωραία. Είχες πάντα όμως την έγνοια μέσα σου ότι η κόρη σου θα ξενιτευόταν. Είναι και ο Στέλιος παπά. Δεν τον γνώρισες αλλά θα σου είπε ο Λοϊζάκης μας, που πρόλαβε να τον γνωρίσει, ότι και η κόρη σου η μικρή, που μου είχες τόση αδυναμία παπά μου, καλοτυχίστηκα. Πήρα φτωχό παιδί αλλά άξιο. Είμαι σίγουρη ότι σήμερα θα ήσουν πολύ περήφανος γι αυτόν.
Είναι εδώ και τα εγγόνια, ο Μιχάλης, που έχει το όνομά σου παπά και σε θυμίζει σε όλους μας Λοϊζάκη, με τη γυναίκα του την Έλενα και τα δυο χαριτωμένα κοριτσάκια του, την Αυγή και τη Στέλια, που τους μιλώ και ξέρουν τόσα πολλά πράγματα για σας. Είναι και ο Νικόλας, που μικρό παιδί του Δημοτικού ακόμα, έγραφε ποιήματα για σας, για τη μάνα του αγνοούμενου και ράγιζαν οι καρδιές αυτών που τα διάβαζαν. Ο Στέλιος μας που σου 'μοιασε Λοϊζάκη μας τόσο στη σοβαρότητα όσο και στην καλοσύνη μαζί με τη γυναίκα του τη Μαρία. Η μεγάλη εγγονή, η Μαρία, για την οποία προλάβατε να μάθετε ότι γεννήθηκε στις 17 Ιουλίου του 74. Είναι μια καταξιωμένη γιατρός στην Αμερική. Δυστυχώς δεν κατάφερε να είναι εδώ τώρα, αλλά βρίσκεται νοερά μαζί μας.
Είναι εδώ αγαπημένοι μας, πολλοί συγγενείς, γνωστοί, φίλοι και συγχωριανοί. Είναι και οι συμμαθητές σου Λοϊζάκη μου, τόσο από το Γυμνάσιο Λευκονοίκου, όσο και από το Παγκύπριο Γυμνάσιο. Μεγάλωσαν τώρα και αρκετοί είναι με γκρίζα μαλλιά. Εσύ μωρό μας δεν μεγάλωσες. Για σένα σταμάτησε ο χρόνος και έμεινες αγαπημένε μας λεβέντης, άγγελος 15 χρονών.
Τριάντα και τόσα χρόνια σας περιμέναμε και ζούσαμε μέσα στον πόνο, την πίκρα, τη λύπη και την οργή. Ζούσαμε ένα μαρτύριο. Δεν θα μπορέσω ποτέ να ξεπεράσω τα τραύματα της απογοήτευσης μου, όταν καθημερινά πήγαινα περπατητή στο «Φιλοξένεια», όπου ερχόντουσαν τα λεωφορεία, με τους αιχμαλώτους να κρέμονται από τα παράθυρα και εγώ να προσπαθώ να διακρίνω αν κάποιοι απ' αυτούς ήσασταν εσείς. Και κάθε μέρα επέστρεφα σπίτι με την ίδια απογοήτευση.
Πόσες φορές κτυπούσε η πόρτα και νόμιζα ότι θα άνοιγα και θα σας έβλεπα μπροστά μου. Πόσες φορές έβλεπα από το παράθυρο της κουζίνας το τέλος του δρόμου και νόμιζα ότι θα ερχόσασταν από το βάθος. Πόσες φορές Λοϊζάκη μου έβλεπα τους μαθητές με τη στολή τους να πηγαίνουν και έψαχνα αν κάποιος απ' αυτούς ήσουν εσύ. Πόσες φορές ενώ έκανα μάθημα και έβλεπα τον Πενταδάκτυλο από το παράθυρο της τάξης μου νόμιζα ότι θα μου κάνατε σινιάλο από μακριά, ότι βρισκόσασταν εκεί και να 'ρθω να σας βρω. Πόσες φορές τρώγαμε και γινόταν κόμπος το φαγητό, γιατί νιώθαμε ότι στο τραπέζι έπρεπε να υπήρχαν άλλες δυο καρέκλες. Πόσες φορές…, πόσες μέρες…, πόσες νύχτες…, πόσα χρόνια σας περιμέναμε.
Και η μάμα, η τραγική φιγούρα της όλης κατάστασης, είχε συνέχεια μια μελαγχολία μέσα στη στάχτη της καρδιάς της, πόνο και οδύνη. Όμως σκεφτόταν εμάς τους υπόλοιπους. Έτσι, έκανε πέτρα την καρδιά της και προσπαθούσε να δείχνει ήρεμη. Δεν έκλαψε μπροστά μας ποτέ. Έκλαιγε μόνη της τη νύχτα, γιατί περνούσαν σαν ταινία στο μυαλό της οι στιγμές που σας πήραν από την αγκαλιά της, όταν σας έφερε φαγητό στο χώρο κράτησης και δεν σας βρήκε, όταν γονατιστή στα πόδια του Μουσταφά τον παρακαλούσε « ρε Μουσταφά πού τους πήρατε; κάνε κάτι». Όταν μάζευε τα λιγοστά πράγματα που της επέτρεψαν να πάρει μαζί της γιατί θα την έδιωχναν κι αυτή από το χωριό. Πήρε μαζί της και ρούχα για σας, γιατί πίστευε ότι θα σας άφηναν. Πήρε Λοϊζάκη και τα κοτσιάνια και τις αποδείξεις για τα σιτηρά που βάλατε στη Συνεργατική , που εσύ ετοίμασες και είχες τη ψυχραιμία να της πεις να τα πάρει μαζί της αν συμβεί κάτι.
Ακολούθησαν οι τρεις μήνες που πέρασε εγκλωβισμένη στο Μαραθόβουνο, στη Βιτσάδα και στη Γύψου, με εμπειρίες που για να τις περιγράψεις μπορείς να γράψεις βιβλίο. Όταν με τη βοήθεια του Ερυθρού Σταυρού ήρθε κοντά μας, μας βρήκε και τις 3 σε άθλια ψυχολογική κατάσταση. Μας κράτησε στην αγκαλιά της, και μας έσπρωξε στη ζωή. Μας πάντρεψε, μας μεγάλωσε τα παιδιά μας και τώρα χαϊδολογά και τα δισέγγονα της. Ακόμη και τώρα προσπαθεί να σηκώσει το σταυρό μόνη της. Μην μας δει και κλάψουμε η λυπηθούμε.
Θυμάμαι παπά , όταν σου γκρίνιαζε λίγο γιατί εσύ άνοιγες πολλά μέτωπα στις δουλειές σου και τα πλείστα τα άφηνες σε αυτή να τα διεκπεραιώσει. Της έλεγες «Θέλω να φύγω να πάω πάνω ψηλά μια βδομάδα για να δω αν τα καταφέρεις μόνη σου χωρίς εμένα». Δεν έφυγες για μια βδομάδα παπά αλλά για πάντα. 42 χρόνια τώρα η μάμα μας είναι το στήριγμα μας σε όλα. Ο Θεός να μας την έχει καλά. Είμαι σίγουρη ότι τώρα και σεις θα τη θαυμάζετε.
Συνέχεια λέγαμε μεταξύ μας ότι δυο αγνοούμενοι να ζούσαν, αυτοί θα ήσασταν εσείς. Γιατί; Γιατί απλά πιστεύαμε ότι δεν υπήρχε λόγος να σας σκοτώσουν. Εσύ παπά δεν έμεινε τούρκικο σπίτι, όχι μόνο στο χωριό μας, αλλά και στο Ψιλλάτο, στα Κνώδαρα, στην Άρτεμη, που δεν βοήθησες, τουρκαλάκι για τουρκαλάκι που δεν χαϊδολόγησες και δεν χαρτζιλίκωσες, φτωχός τούρκος που δεν τάισες και δεν στήριξες. Ο Ισμαήλ, ο χωριανός μας, μου έλεγε ότι πεινούσαν και εσύ πήγαινες κρυφά μέσα στη νύχτα και τους άφηνες φαγητό μέσα στις τριανταφυλλιές για να μην δουν οι πράκτορες του Ντενκτάς ότι είχαν επαφή με Χριστιανούς. Κι εσύ Λοϊζάκη μου έπαιζες στα αλώνια με τα τουρκαλάκια, ήσασταν φίλοι και μιλούσες και τη γλώσσα τους.
Γι αυτούς τους λόγους λέγαμε ότι αποκλείεται να σας σκότωναν. Αλλοίμονο όμως. Δεν λάβαμε υπόψη το μίσος, τη μισαλλοδοξία και τη διάθεση για εκδίκηση που καλλιεργούσαν οι ακραίες εθνικιστικές ομάδες των Τούρκων, αλλά και των δικών μας. Είναι αυτά που μας έφεραν εδώ που φτάσαμε. Μακάρι ο Θεός να βοηθήσει να τελειώσει αυτό το κακό, ώστε να μην ζήσουν τα παιδιά μας ότι ζήσαμε και ζούμε ακόμα εμείς.
Πολύ πικραθήκατε αγαπημένοι μας γιατί γνωρίζατε τους δολοφόνους σας, όπως τους γνωρίζουμε κι εμείς. Ήταν όμως μια εντεταλμένη πράξη τυφλής αντεκδίκησης αυτό το έγκλημα. Δεν φταίνε όμως όλοι οι Τουρκοκύπριοι συγχωριανοί μας. Δεν φταίει ο Μεχμέτ, ο Αχμέτ, ο Μουράτ, ο Ισμαήλ, η Ισλά, η Εμινέ. Με περίμεναν με αγωνία όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα, για να μου ανακοινώσουν το στυγερό έγκλημα. Με αγκάλιασαν, με φίλησαν, έκλαψαν μαζί μου και καταράστηκαν τους δολοφόνους. Αυτοί με βοήθησαν και έκαμαν ό,τι μπορούσαν, για να βρούμε τον τόπο που σας έθαψαν. Δείγμα της έμπρακτης αποδοκιμασίας για το στυγερό έγκλημα και της συμπαράστασης τους είναι η παρουσία τους εδώ στην εκκλησία σήμερα. Τούρκοι και Έλληνες της Κύπρου, ας κλείσουμε τα αυτιά στους συντηρητές της έχθρας και του μίσους. Κι αν μας αδίκησαν να μην γίνουμε εμείς άδικοι κι αν μας λεηλάτησαν τα αγαθά μας να μην λεηλατήσουμε κι εμείς κι αν μας σκότωσαν να μην σκοτώσουμε κι εμείς ό,τι καλό και αγαθό έχει η ψυχή μας. Να ζήσουμε όλοι μαζί ειρηνικά. Φτάνει πια.
Κάναμε μια πρώτη προσπάθεια για εντοπισμό σας, αλλά αποτύχαμε. Δεν τα βάλαμε όμως κάτω. Νέες πληροφορίες, νέες προσπάθειες και με τη βοήθεια του Θεού σας βρήκαμε και είστε τώρα κοντά μας, μαζί μας. Σ' ευχαριστούμε Θεέ μου γι αυτό το τέλος. Σ' ευχαριστούμε Άγιε Γεώργιε, πολιούχε άγιε του χωριού μας, που τους παράλαβες από την εκκλησία σου, όπου γονατιστοί προσευχήθηκαν στην εικόνα σου λίγο πριν από τη δολοφονία τους και τους ανέβασες επάνω με το άλογό σου. Έτσι όπως σας είδε η αδελφή μου η Νίτσα στο όνειρο της. Σας ευχαριστούμε που μας οδηγείτε και εμάς τώρα να κατεβούμε το Γολγοθά που ανεβαίναμε τόσα χρόνια. Τώρα θα αναπαυθεί η ψυχή σας αγαπημένοι μας. Τώρα θ' αναπαυθεί και η δική μας ψυχή, γιατί θα είστε για πάντα κοντά μας.
Δεν θα σας ξεχάσουμε ποτέ. Εσύ παπά ήσουν ένας αγνός, αθώος άνθρωπος με χιούμορ και καλοσύνη. Το σπίτι σου ήταν ανοικτό για όλους. Για κάθε επίσημο που ερχόταν στο χωριό, μέχρι και το Μακάριο φιλοξένησες όταν ήλθε για το μύρωμα της εκκλησίας μας, όλους τους ιερείς που ερχόντουσαν από την Ακανθού για να μας λειτουργήσουν, αλλά και για κάθε επισκέπτη, τούρκο ή χριστιανό.
Τα χωράφια σου, τα σπαρτά σου, τα ζώα σου ήταν το μεγάλο σου μεράκι. Μέχρι τώρα όταν δούμε τρακτέρ στα χωράφια σε φανταζόμαστε εσένα επάνω πότε να οργώνεις, πότε να σβαρνιάζεις και πότε να σπέρνεις, με το χαρακτηριστικό σου καπέλο, πότε να βλέπεις μπροστά και πότε πίσω το αλέτρι σου. Πιο πολύ όμως μεράκι είχες για την οικογένεια σου. Εμάς, τα παιδιά σου. Μας αγαπούσες όλους με ένα ξεχωριστό τρόπο. Εμένα, όμως, έλεγες πάντα, ότι μου είχες μια ξεχωριστή αδυναμία. Αξέχαστο θα μου μείνει το πρωινό ξύπνημα, που αντί για χάδι έτριβες στο πρόσωπο μου τα αξύριστα γένια σου. Όταν πάλι έπρεπε να ρθείτε οι γονείς στο Γυμνάσιο για να πάρετε τους βαθμούς μας, είτε για να παρακολουθήσετε τις γιορτές μας και τις παρελάσεις μας, πάντα ερχόσουν εσύ, για να καμαρώσεις και να πάρεις εσύ τα συγχαρητήρια και ποτέ δεν άφηνες την καημένη τη μάμα. Αυτή έπρεπε να μείνει στο κοπάδι και στα χωράφια. Ήξερες φαίνεται, ότι αυτή θα μας καμάρωνε για πολλά χρόνια ύστερα.
Για σένα Λοϊζάκη μας, μονάκριβο μωρό μας, που σε πήρε τόσο άδικα το ποτάμι της βαρβαρότητας και της εκδίκησης, τι να πρωτοπεί κανείς! Για τη λεβεντιά σου, για την καλοσύνη σου, για την εξυπνάδα σου, για την ωριμότητα σου. Σε περνούσα 4 χρόνια και μεγαλώσαμε μαζί. Εσύ 9 χρονών κι εγώ 13, ζούσαμε μαζί στο Λευκόνοικο, εσύ στο Δημοτικό κι εγώ στο Γυμνάσιο. Μαγειρεύαμε τα δυο μας, πλέναμε τα ρούχα μας, διαβάζαμε και κοιμόμασταν στο ίδιο κρεββάτι. Αργότερα στο Γυμνάσιο ήσουν πάντα υπόδειγμα ήθους, συμπεριφοράς και επίδοσης. Οι εκθέσεις σου είναι δημοσιευμένες στα περιοδικά του Γυμνασίου Λευκονοίκου. Οι καθηγητές σου λένε σήμερα ότι σπάνιοι μαθητές πέρασαν από το Γυμνάσιο Λευκονοίκου σαν εσένα. Οι συμμαθητές σου σε λάτρευαν. Μέχρι τώρα η φωτογραφία σου εμφανίζεται στα κινητά κάποιων, όταν τους καλούν. Μόλις σχόλανες έτρωγες και έφευγες με το ποδήλατο σου για το χωριό, να βοηθήσεις τη μάμα και τον παπά στα χωράφια και στο κοπάδι.
Όταν τέλειωσες την Γ΄ τάξη του Γυμνασίου με ακολούθησες στη Λευκωσία. σπουδάστρια στην Παιδαγωγική Ακαδημία εγώ κι εσύ στην Δ΄ τάξη του Πρακτικού του Παγκυπρίου Γυμνασίου. Αυτή ήταν η χρονιά που έδειξες όλο το μεγαλείο του χαρακτήρα σου. Από τις πρώτες μέρες κιόλας στο Παγκύπριο Γυμνάσιο βρήκες τον άγγελό σου, το Γιαννάκη. Ένα παιδί φτωχό, μελαγχολικό, που μόλις είχε χάσει τη μάνα του. Αυτό το παιδί έπρεπε να φροντίσει άλλους δυο άντρες στο σπίτι κι ένα μικρό αδελφάκι. Δεν ερχόσουν στο σπίτι αν δεν πηγαίνατε πρώτα στο δικό του να μαγειρέψετε, να καθαρίσετε, να πλύνετε τα ρούχα στο χέρι, να τον βοηθήσεις σε όλα. Γίνατε αχώριστοι. Μετά ερχόσουν να βοηθήσεις και μένα και να διαβάσεις. Δεν θα ξεχάσω εκείνο το Μάη του 74, που είχα τα γενέθλια μου, όταν γυρνώντας στο σπίτι με περίμενε η έκπληξη. Έφτιαξες ομελέτα, έστρωσες όμορφα το τραπέζι, έβαλες κι ένα τριαντάφυλλο στο πιάτο μου και με μια σφικτή αγκαλιά με οδήγησες για να φάμε.
Όταν ερχόταν η Μαρούλα μας, που σπούδαζε στην Αθήνα και η Νίτσα με τον Μιχάλη, που ήταν δάσκαλοι στην Άλωνα, μέναμε όλοι μαζί εκεί στην Κοραή. Γελούσαμε και χαιρόμασταν. Εσύ φυσικά δεν έχανες ευκαιρία να πηγαίνεις στο χωριό για να βοηθήσεις τους γονείς στα χωράφια. Αυτό έκανες δυστυχώς και στις 17 του Ιούλη του 74. Ζήσαμε όλο τον τρόμο του πραξικοπήματος, αφού το σπίτι μας ήταν πολύ κοντά στην Αρχιεπισκοπή, στείλαμε την αδελφή μας τη Νίτσα στο νοσοκομείο για να φέρει στον κόσμο τη Μαρία μας κι εσύ έφυγες για το χωριό. Μακάρι να σε δέναμε και να μην έφευγες. Πού να ξέραμε όμως κι εμείς; Και η Μαρούλα που ήρθε στο Λευκόνοικο και σας βρήκε εκεί που πήγατε να λούσετε το κοπάδι στη δεξαμενή, δεν κατάφερε να σας κρατήσει να μην γυρίσετε στο χωριό.
Εσένα παπά σε προειδοποίησαν οι Τούρκοι από το Πάσχα του '74, να μαζέψεις τα υπάρχοντά σου και να φύγεις από το χωριό. Φαίνεται ξέρανε τι θα συνέβαινε. Εσύ όμως έλεγες πάντα. «Που να πάω. Αν φύγω κι εγώ κανένας χωριανός δεν θα μπορεί πια να έρχεται στην περιουσία του. Θα τουρκέψει το χωριό και θα προσαρτηθεί και αυτό στο θύλακα Κνωδάρων – Τζιάους». Έμεινες, έβαλες το στήθος σου μπροστά, το γιο σου και τη μάμα κι έμεινες να φυλάεις Θερμοπύλες.
Σας ήθελε φαίνεται Λοϊζάκη μου και παπά μου και τους δυο ο Θεός. Κι εμείς εδώ τώρα να μην μπορούμε να πιστέψουμε πώς βρέθηκε χέρι που σας σημάδεψε, δάκτυλο που τράβηξε τη σκανδάλη και αφαίρεσε τη ζωή δυο αγγέλων.
Στο καλό αγαπημένοι μας. Ο Θεός ν' αναπαύσει τις ψυχές σας και με την παρρησία που έχετε τώρα, εκεί στις σκηνές των αγίων που είμαστε σίγουροι ότι βρίσκεστε, να μεσολαβείτε στον Κύριο και για μας. Καλή αντάμωση.»

Foto: Η Χρύσω Στυλιανού μιλά στην κηδεία του πατέρα και του αδελφού της…

(*) Article published in POLITIS newspaper on the 20th of March 2016, Sunday.