Sunday, November 10, 2019

The story of new shoes in boxes in a field in Latsia…

The story of new shoes in boxes in a field in Latsia…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

I receive an important message from one of my Greek Cypriot readers that might shed some light on one or more `missing` Turkish Cypriots from 1964 I believe… He writes:
`Dear Sevgul,
Let me tell you a story that I have heard of from my father's family many years ago.
Around 1964-1965, one morning in the village of Latsia (south of Nicosia – now it is a whole town attached to Nicosia), my uncle (who was around 23-24 years old at the time) was going on his tractor to plough his family's fields. He was a farmer. Suddenly, he saw some boxes of new shoes dispersed in the fields, possibly very near the main road of Limassol-Nicosia (those days there was no highway. The road was passing through Latsia). Initially, he didn't know what these shoes where, so he took them and brought some of them home and gave to his sisters (they were women's shoes).
As it was found out later, the shoes belonged to a Turkish Cypriot (who was a shoemaker). He was an innocent man who was killed by Greek Cypriots who were revenging the killing of Stavros Venizelos, a young family-man from Latsia who was killed by Turkish Cypriot extremists in his shop near Ermou street in Nicosia. As I said, the Turkish Cypriot man was innocent. He was only unlucky because he happened to be passing from Latsia.
Some versions of the story say that my uncle's tractor uncovered the body of the Turkish Cypriot shoemaker, who had been buried in a hurry by his killers, barely covered in dirt. Then, when this happened, other people from Latsia went and collected the body and buried it somewhere else in an unknown location. I also heard versions that the Turkish Cypriot was with his wife. I am not sure if this is true, or this was another incident.
My uncle passed away in 2000, so did my father in 2013. Some other family members are still alive, such as my aunt (my uncle's wife), another uncle (my father's younger brother, etc).
But first of all, are you aware of such incident of a missing Turkish Cypriot who was a shoemaker and disappeared on his way to Nicosia or on his way out of Nicosia? Has this incident/mystery ever been solved?
I assure you that none of my family members were ever involved in such incidents. Quite the contrary, they always condemned these incidents. I remember my father always saying: "Yes, the killing of Stavros Venizelos was tragic, but why did they have to kill an innocent man who had nothing to do with anything?"
I look forward to hearing from you soon."
After a little while, he sends me another message and says:
"I just called my other uncle (his brother). He said the body was found un-buried in the field near the road from Geri to Latsia. Then other people from Latsia went with a digger and buried it in another location. Another incident that my uncle told me was about a bus which was stopped by some Greek Cypriots. The bus was possibly coming from the Kochati (Kotsiatis) area. They took a few and killed them in the area of Macheras & Lythrodontas.
I will try to find more info from older people in Latsia. I reside in Latsia. I will see what I can do.`
There were two pairs of Turkish Cypriots "missing", travelling with new shoes amongst other things at the back of their vehicle…
One of these was Mustafa Osman Akay and he was travelling from Nicosia to Famagusta together with an old man called Mustafa Salih Karamano. He had loaded various goods in the van driven by Mustafa with number plate Y834. Among the things they had loaded was bottles of Coca Cola and some new shoes to be sold or delivered in Famagusta…
Mustafa was from Sinda and in Nicosia we had this famous "bakkalis", Mesut Bakkal who was his uncle.
The Morris van in fact had belonged to Mesut Bakkal and his son Mustafa remembers going from Nicosia to Sinda, all the kids in the van… He also remembers the day Mustafa Osman Akay would "disappear" with Karamano…
When Mesut got a new truck, he had given this car to his cousin to distribute goods from Mesut Bakkal to Famagusta bakkalis… So Mustafa Osman Akay was a distributor of his uncle…
He was taking stuff and distributing in Famagusta… That day, he had loaded some stuff, as well as shoes...
Mesut's son Mustafa was barely 7 or 8 years old then and he remembers that day… He says that his mother tried to stop Mustafa Osman Akay from leaving, telling him not to go, that the roads were not so safe in those days… Mustafa Osman Akay would tell her that ok, he won't go but he had some business to finish and he would leave the Camels' Inn with the car…
He and Karamano would disappear with the car on 29 April 1964.
There were rumours that a van had shoes and the van was found abandoned outside Palekythro and that the villagers took the shoes... That some people from Kythrea had killed them… I do not know if this is true or not… There are so many stories about "missing" persons that it is like a labyrinth where you try to find your way and make sense of what had actually happened.
Back in those days, Mustafa remembers that his father Mesut Bakkal would desperately seek his cousin… He would hear that his car had been seen in Palekythro, that the goods and the shoes in the car were dispersed in a field and he would run there to speak with some Greek Cypriots from Palekythro… This would happen a few years later… According to Mustafa, his father would recognize his car… Just the body of the car that was being used somewhere in Palekythro as a shed and inside this makeshift shed, some wireless equipment being used by some Greek Cypriots…
His friends from Palekythro would tell him to go away and not to ask any more questions…
Years later, the son of the "missing" Mustafa Osman Akay, Mesut Akay would go and find some people from Palekythro and they would tell him that they remembered the boxes of shoes and the Coca Cola and the car – that the old man Karamano had been executed in Palekythro but Mustafa Osman Akay had been taken to Tseri to be "questioned"…
In 2008, one of my kind-hearted Greek Cypriot readers would show me a possible burial site in Tseri… And we would show this place to the officials of the Cyprus Missing Persons' Committee – upon digging, they would find the remains of Mustafa Osman Akay… But not Mustafa Salih Karamano… Karamano is still "missing"… He had been 65 years old at that time…
When I write this information to my reader who has written to me, he would tell me this:
"Keep in mind that those days, Palekythro was not so far from Geri and Latsia. There was no dividing line. But this doesn't mean anything of course…"
The other pair of Turkish Cypriots "missing" with the shoes were also travelling from Nicosia to Famagusta… They too would disappear on the way from Nicosia to Famagusta on the 17th of April 1964. They were Kerim Mustafa and Turgut Mehmet…
Turgut had been a young man of 21, married with a daughter of two years old and his wife Serpil was pregnant with their second child… He had a doner shop and when his brother who was settled in Famagusta asked him to bring him some shoes from a shoemaker called Munur whose shop was just across the house of Turgut in Arabahmet, Nicosia, he and his wife had loaded four or five pairs of children's shoes in the front of the truck… She too, was supposed to go with them but because she was four months' pregnant, her husband asked her to stay…
They would travel in a truck and they would "disappear" on the 17th of April 1964 – that is around the same time…
The number plate of the truck was TCB355...
So what my reader from Latsia is talking about could be either Karamano or these two "missing" Turkish Cypriots I guess, since I did not hear of any other case with the shoes...
Kerim Mustafa was actually from Vasilia and he used to work as a truck driver between Nicosia and Famagusta… According to rumours, he had been arrested at Aglandjia on the day he had gone "missing" together with Turgut Mehmet…
When Kerim went "missing" he had four children and he was only 26 years old… And Turgut was actually from Aredhiou and his father Mehmet Ibrahim Demiray, tried desperately to find his son…
First he would go to the Vice President of the Republic of Cyprus, Dr. Kuchuk's Office and demand that they find his "missing" son… Dr. Kuchuk while Mehmet Ibrahim Demiray was there would give the mission to Major Macey to find out the fate of Kerim and Turgut… After a while Major Macey would tell the father of Turgut that Kerim and Turgut had been kept at the Athalassa police station and that the Greek Cypriot police would soon set them free to go back to Famagusta… Macey would also say that he himself, actually met them there.
But when his son Turgut would not come back, a few months later, Mehmet Ibrahim Demiray would go to Omorphita to ask for help from one of his friends there called Bardakkis Mavro… After a year, he would also go to the Presidential Palace to the President of the Republic of Cyprus, Archbishop Makarios… He would meet the secretary of Makarios, Zindillis… Zindillis would tell him that "there was nothing they could do!"
When I was investigating these ten years ago, that is back in 2009 I had spoken with the son of Kerim Mustafa, Ilker Beshok… He had been eight and a half years old when his father had gone "missing" – he remembers hearing on the radio that his father had been arrested together with someone with him and were taken to the Athalassa police station…
When I call him after ten years, his daughter answers the phone and tells me that Ilker Beshok, the son of Kerim has passed away two and a half years ago… I feel shocked and very sad… Waiting for his father's remains to be found for more than half a century, the Cyprus Missing Persons' Committee could not deliver and he passed away without knowing what happened to his father, without getting back his remains…
What can be more painful than this for the relatives of "missing persons"?
I thank my Greek Cypriot reader from Latsia who has given me detailed information and I will continue my investigations on this… If you know something or heard something that you think might help, you can call me with or without your name on my CYTA mobile number at 99 966518. Thank you…
And I ask the officials of the CMP to evaluate all of this…

28.9.2019

Photos:
1. Turgut Mehmet
2. Mustafa Salih Karamano
3. Mustafa Osman Akay
4. Kerim Mustafa

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 27th of October 2019, Sunday. A series of similar articles were published in the YENİDUZEN newspaper on the 28th of September 2019 and the 2nd of October 2019 and here are the links:

http://www.yeniduzen.com/bazi-kibrisliturkler-ermu-yakinlarinda-latcali-stavros-venizelosu-oldurunce-bazi-lat-14551yy.htm

http://www.yeniduzen.com/turgut-mehmet-kunduraci-degil-donerciydi-14569yy.htm

Η ιστορία των καινούργιων παπουτσιών σε κουτιά σε ένα χωράφι στα Λατσιά…

Η ιστορία των καινούργιων παπουτσιών σε κουτιά σε ένα χωράφι στα Λατσιά…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Λαμβάνω ένα σημαντικό μήνυμα από ένα Ελληνοκύπριο αναγνώστη μου που μπορεί να ρίξει κάποιο φως στην περίπτωση ενός ή περισσοτέρων «αγνοουμένων» Τουρκοκυπρίων, πιστεύω από το 1964… Γράφει:
«Αγαπητή Sevgul,
Επέτρεψε μου να σου πω μια ιστορία που έχω ακούσει από την οικογένεια του πατέρα μου πριν από πολλά χρόνια.
Γύρω στο 1964-65, ένα πρωί στο χωριό Λατσιά (νότια της Λευκωσίας – τώρα είναι ολόκληρη κωμόπολη ενωμένη με τη Λευκωσία), ο θείος μου (που ήταν τότε 23-24 χρονών) πήγαινε με το τρακτέρ του για να οργώσει τα χωράφια της οικογένειας του. Ήταν αγρότης. Ξαφνικά είδε κάποια κουτιά με καινούργια παπούτσια σκορπισμένα στα χωράφια, πιθανόν πολύ κοντά στον κύριο δρόμο Λεμεσού-Λευκωσίας (εκείνο τον καιρό δεν υπήρχε αυτοκινητόδρομος. Ο δρόμος περνούσε μέσα από τα Λατσιά). Αρχικά δεν ήξερε τι ήταν αυτά τα παπούτσια, έτσι τα πήρε και έφερε ορισμένα στο σπίτι και τα έδωσε στις αδελφές του (ήταν γυναικεία παπούτσια).
Όπως διαπιστώθηκε αργότερα, τα παπούτσια ανήκαν σε ένα Τουρκοκύπριο (ήταν υποδηματοποιός). Ήταν ένας αθώος άντρας που σκοτώθηκε από Ελληνοκύπριους που έπαιρναν εκδίκηση για τη δολοφονία του Σταύρου Βενιζέλου, ενός νεαρού οικογενειάρχη από τα Λατσιά, ο οποίος σκοτώθηκε στο κατάστημα του κοντά στην οδό Ερμού στη Λευκωσία από Τουρκοκύπριους εξτρεμιστές. Όπως ανέφερα, ο Τουρκοκύπριος άντρας ήταν αθώος. Ήταν απλά άτυχος διότι περνούσε από τα Λατσιά.
Κάποιες εκδοχές της ιστορίας λένε ότι το τρακτέρ του θείου μου αποκάλυψε το σώμα του Τουρκοκύπριου υποδηματοποιού, που ήταν θαμμένο βιαστικά από τους δολοφόνους του, ελάχιστα σκεπασμένο με χώμα. Τότε, όταν συνέβη αυτό, άλλα άτομα από τα Λατσιά πήγαν και μάζεψαν το σώμα και το έθαψαν κάπου αλλού, σε άγνωστη τοποθεσία. Επίσης άκουσα εκδοχές ότι ο Τουρκοκύπριος ήταν με τη γυναίκα του. Δεν είμαι σίγουρος αν αυτό είναι αλήθεια ή αν ήταν άλλο συμβάν.
Ο θείος μου πέθανε το 2000 και ο πατέρας μου το 2013. Κάποια άλλα μέλη της οικογένειας ζούνε ακόμα, όπως η θεία μου (η γυναίκα του θείου μου), ένας άλλος θείος (ο μικρός αδελφός του πατέρα μου, κτλ.).
Όμως πρώτα απ΄ όλα, μήπως γνωρίζεις για ένα τέτοιο περιστατικό ενός αγνοούμενου Τουρκοκύπριου που ήταν υποδηματοποιός και εξαφανίστηκε καθοδόν προς ή από τη Λευκωσία; Έχει επιλυθεί αυτό το περιστατικό/μυστήριο;
Σε διαβεβαιώνω ότι κανένα άτομο από την οικογένεια μου δεν ήταν ποτέ αναμεμειγμένο σε τέτοια περιστατικά. Αντιθέτως πάντοτε καταδίκαζαν αυτά τα περιστατικά. Θυμούμαι τον πατέρα μου να λέει πάντα «Ναι, η δολοφονία του Σταύρου Βενιζέλου ήταν τραγική, αλλά γιατί έπρεπε να σκοτώσουν ένα αθώο άντρα που δεν είχε καμιά σχέση με οτιδήποτε;»
Αναμένω την απάντηση σου σύντομα.»
Μετά από λίγο, μου στέλνει ένα άλλο μήνυμα και λέει;
«Μόλις τηλεφώνησα στον άλλο θείο μου (τον αδελφό του). Λέει ότι το σώμα βρέθηκε άταφο στο χωράφι κοντά στο δρόμο από το Γέρι προς τα Λατσιά. Τότε, άλλα άτομα από τα Λατσιά πήγαν με ένα εκσκαφέα και το έθαψαν σε άλλη τοποθεσία. Ένα άλλο περιστατικό που μου ανάφερε ο θείος μου ήταν για ένα λεωφορείο που το είχαν σταματήσει κάποιοι Ελληνοκύπριοι. Το λεωφορείο πιθανόν ερχόταν από την περιοχή Κοτσιάτη. Πήραν μερικούς και τους σκότωσαν στην περιοχή Μαχαιρά και Λυθροδόντα.
Θα προσπαθήσω να βρω περισσότερες πληροφορίες από ηλικιωμένους στα Λατσιά. Κατοικώ στα Λατσιά. Θα δω τι μπορώ να κάνω.»
Υπήρχαν δύο ζεύγη Τουρκοκυπρίων «αγνοουμένων» που ταξίδευαν μεταφέροντας καινούργια παπούτσια ανάμεσα σε άλλα πράγματα στο πίσω μέρος του αυτοκινήτου τους…
Ο ένας από αυτούς ήταν ο Mustafa Osman Akay και ταξίδευε από τη Λευκωσία προς την Αμμόχωστο μαζί με ένα ηλικιωμένο άντρα, τον Mustafa Salih Karamano. Είχε φορτώσει διάφορα αγαθά στο βαν με αριθμούς εγγραφής Y834 που οδηγούσε ο Mustafa. Ανάμεσα στα πράγματα που είχαν φορτώσει ήταν μπουκάλια με Coca Cola και κάποια καινούργια παπούτσια που θα πωλούνταν ή παραδίδονταν στην Αμμόχωστο…
Ο Mustafa ήταν από τη Σίντα και στη Λευκωσία υπήρχε ο διάσημος μπακάλης ο Mesut Bakkal που ήταν ο θείος του.
Το Morris βαν ανήκε στον Mesut Bakkal και ο γιος του Mustafa θυμάται να πηγαίνει από τη Λευκωσία στη Σίντα μαζί με όλα τα παιδιά στο βαν… Επίσης θυμάται τη μέρα που ο Mustafa Osman Akay «εξαφανίστηκε» μαζί με τον Karamano…
Όταν ο Mesut πήρε καινούργιο φορτηγό, είχε δώσει αυτό το αυτοκίνητο στον εξάδελφο του για να διανέμει προϊόντα στους μπακάληδες στην Αμμόχωστο από το Mesut Bakkal… Εκείνη τη μέρα, είχε φορτώσει κάποια πράγματα, όπως επίσης και παπούτσια…
Ο Mustafa, ο γιος του Mesut ήταν τότε μόλις 7 ή 8 χρονών και θυμάται εκείνη τη μέρα… Λέει ότι η μητέρα του προσπάθησε να σταματήσει τον Mustafa Osman Akay από το να φύγει, λέγοντας του να μην πάει, ότι οι δρόμοι δεν ήταν ασφαλείς εκείνες τις μέρες… Ο Mustafa Osman Akay της είπε εντάξει, δεν θα πάει αλλά είχε να τελειώσει κάποιες δουλειές και θα έφευγε από το χάνι των Καμηλάρηδων με το αυτοκίνητο…
Αυτός και ο Karamano εξαφανίστηκαν με το αυτοκίνητο στις 29 Απριλίου 1964.
Υπήρχαν φήμες ότι ένα βαν μετέφερε παπούτσια και το βαν βρέθηκε εγκαταλελειμμένο έξω από το Παλαίκυθρο και ότι οι χωριανοί πήραν τα παπούτσια… Ότι κάποιοι άνθρωποι από την Κυθρέα τους είχαν σκοτώσει… Δεν ξέρω αν αυτό είναι αλήθεια ή όχι… Υπάρχουν τόσες πολλές ιστορίες για «αγνοούμενους» που είναι σαν λαβύρινθος όπου προσπαθείς να βρεις το δρόμο σου και να καταλάβεις τι πραγματικά συνέβη.
Ο Mustafa θυμάται ότι ο πατέρας του Mesut Bakkal αναζητούσε απεγνωσμένα τον ξάδελφο του εκείνο τον καιρό… Άκουσε ότι το αυτοκίνητο του θεάθηκε στο Παλαίκυθρο, ότι τα αγαθά και τα παπούτσια μέσα στο αυτοκίνητο διασκορπίστηκαν σε ένα χωράφι και έτρεξε εκεί για να μιλήσει με κάποιους Ελληνοκύπριους από το Παλαίκυθρο… Αυτό έγινε μερικά χρόνια μετά… Σύμφωνα με το Mustafa ο πατέρας του αναγνώρισε το αυτοκίνητο του… Το αμάξωμα του αυτοκινήτου χρησιμοποιείτο κάπου στο Παλαίκυθρο ως αποθήκη και μέσα σε αυτή την πρόχειρη αποθήκη κάποιος ασύρματος εξοπλισμός χρησιμοποιείτο από κάποιους Ελληνοκύπριους…
Οι φίλοι του από το Παλαίκυθρο του είπαν να φύγει και να μην κάνει άλλες ερωτήσεις…
Μετά από χρόνια, ο Mesut Akay, γιος του «αγνοούμενου» Mustafa Osman Akay, πήγε και βρήκε κάποιους ανθρώπους από το Παλαίκυθρο και του είπαν ότι θυμούνται τα κουτιά με παπούτσια και τα μπουκάλια Coca Cola και το αυτοκίνητο – ότι ο ηλικιωμένος άντρας Karamano είχε εκτελεστεί στο Παλαίκυθρο, αλλά ο Mustafa Osman Akay μεταφέρθηκε στο Τσέρι για να «ανακριθεί»…
Το 2008 ένας από τους καλόκαρδους Ελληνοκύπριους αναγνώστες μου μου έδειξε ένα πιθανό τόπο ταφής στο Τσέρι… Και δείξαμε το μέρος αυτό στους λειτουργούς της Κυπριακής Διερευνητικής Επιτροπής Αγνοουμένων – όταν έσκαψαν βρήκαν τα οστά του Mustafa Osman Akay… Όχι όμως του Mustafa Salih Karamano… Ο Karamano είναι ακόμα «αγνοούμενος»… Ήταν τότε 65 χρονών…
Όταν γράφω τις πληροφορίες αυτές στον αναγνώστη μου που μου είχε γράψει, μου λέει τα ακόλουθα:
«Λάβετε υπόψη ότι εκείνο τον καιρό το Παλαίκυθρο δεν ήταν τόσο μακριά από το Γέρι και τα Λατσιά. Δεν υπήρχε διαχωριστική γραμμή. Αλλά αυτό δεν σημαίνει τίποτε φυσικά…»
Το άλλο ζεύγος Τουρκοκυπρίων «αγνοουμένων» με παπούτσια επίσης ταξίδευαν από τη Λευκωσία στην Αμμόχωστο… Και αυτοί εξαφανίστηκαν καθοδόν από τη Λευκωσία στην Αμμόχωστο στις 17 Απριλίου 1964. Ήταν οι Kerim Mustafa και Turgut Mehmet…
Ο Turgut ήταν ένας νεαρός άντρας 21 χρονών, παντρεμένος με μια κόρη δύο χρονών και η γυναίκα του Serpil ήταν έγκυος με το δεύτερο τους παιδί… Είχε μαγαζί και έφτιαχνε γύρο και όταν ο αδελφός του που ήταν εγκατεστημένος στην Αμμόχωστο του ζήτησε να του φέρει μερικά παπούτσια από ένα υποδηματοποιό που ονομαζόταν Munur και του οποίου το κατάστημα ήταν ακριβώς απέναντι από το σπίτι του Turgut στο Arabahmet στη Λευκωσία, αυτός και η γυναίκα του φόρτωσαν τέσσερα ή πέντε ζευγάρια παιδικών παπουτσιών στο μπροστινό μέρος του φορτηγού… Θα πήγαινε και αυτή μαζί τους, αλλά επειδή ήταν τεσσάρων μηνών έγκυος ο σύζυγος της της ζήτησε να μείνει…
Ταξίδεψαν με ένα φορτηγό και «εξαφανίστηκαν» στις 17 Απριλίου 1964 – δηλαδή περίπου τον ίδιο καιρό…
Ο αριθμός εγγραφής του φορτηγού ήταν TCB355…
Έτσι αυτοί στους οποίους αναφέρεται ο αναγνώστης μου από τα Λατσιά, υποθέτω ότι μπορεί να είναι είτε ο Karamano, είτε αυτοί οι δύο «αγνοούμενοι» Τουρκοκύπριοι, αφού δεν άκουσα για άλλη περίπτωση με παπούτσια…
Ο Kerim Mustafa ήταν από τη Βασίλεια και εργαζόταν ως οδηγός φορτηγού μεταξύ Λευκωσίας και Αμμοχώστου… Σύμφωνα με φήμες, είχε συλληφθεί στην Αγλαντζιά τη μέρα που έγινε «αγνοούμενος» μαζί με τον Turgut Mehmet…
Όταν ο Kerim έγινε «αγνοούμενος» είχε τέσσερα παιδιά και ήταν μόλις 26 χρονών… Και ο Turgut ήταν από την Αρεδιού και ο πατέρας του Mehmet Ibrahim Demiray προσπάθησε απεγνωσμένα να βρει το γιο του…
Πρώτα πήγε στο γραφείο του Αντιπροέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Δρ. Kuchuk και ζήτησε να βρουν τον «αγνοούμενο» γιο του… Ο Δρ. Kuchuk στην παρουσία του Mehmet Ibrahim Demiray έδωσε αποστολή στον Ταγματάρχη Macey να μάθει για την τύχη των Kerim και Turgut… Μετά από λίγο ο Ταγματάρχης Macey είπε στον πατέρα του Turgut ότι ο Kerim και o Turgut κρατούνταν στον αστυνομικό σταθμό Αθαλάσσας και ότι η Ελληνοκυπριακή Αστυνομία θα τους άφηνε ελεύθερους σύντομα για να επιστρέψουν στην Αμμόχωστο… Ο Macey επίσης είπε ότι τους είχε συναντήσει εκεί ο ίδιος.
Όμως όταν ο γιος του Turgut δεν επέστρεψε, μετά από μερικούς μήνες, ο Mehmet Ibrahim Demiray πήγε στην Ομορφίτα και ζήτησε βοήθεια από ένα φίλο του εκεί που ονομαζόταν Bardakkis Mavro… Μετά από ένα χρόνο πήγε επίσης στο Προεδρικό στον Πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπίσκοπο Μακάριο… Συνάντησε τον γραμματέα του Μακαρίου Ζηντίλη… Ο Ζηντίλης του είπε ότι «δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα!»
Όταν τα ερευνούσα αυτά πριν από δέκα χρόνια, δηλαδή το 2009, είχα μιλήσει με τον Ilker Beshok, γιο του Kerim Mustafa… Ήταν οκτώμιση χρονών όταν ο πατέρας του έγινε «αγνοούμενος» - θυμάται ότι άκουσε στο ραδιόφωνο ότι ο πατέρας του είχε συλληφθεί μαζί με κάποιο μαζί του και τους πήραν στον αστυνομικό σταθμό Αθαλάσσας…
Όταν του τηλεφωνώ μετά από δέκα χρόνια, η κόρη του απαντά το τηλέφωνο και μου λέει ότι ο Ilker Beshok, γιος του Kerim πέθανε πριν από δυόμιση χρόνια… Είμαι συγκλονισμένη και πολύ θλιμμένη… Περίμενε να βρεθούν τα οστά του πατέρα του για περισσότερο από μισό αιώνα και η Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων δεν μπορούσε να παραδώσει και πέθανε χωρίς να ξέρει τι συνέβη στον πατέρα του, χωρίς να πάρει πίσω τα οστά του…
Τι μπορεί να είναι πιο οδυνηρό από αυτό για τους συγγενείς των «αγνοουμένων»;
Ευχαριστώ τον Ελληνοκύπριο αναγνώστη μου από τα Λατσιά που μου έδωσε λεπτομερείς πληροφορίες και θα συνεχίσω τις σχετικές έρευνες μου… Αν γνωρίζετε κάτι ή αν ακούσατε κάτι που νομίζετε ότι μπορεί να βοηθήσει, τηλεφωνήστε μου επώνυμα ή ανώνυμα στο τηλέφωνο μου της CYTA 99 966518. Σας ευχαριστώ…
Και ζητώ από τους λειτουργούς της ΔΕΑ να τα αξιολογήσουν όλα αυτά…

Photos:
1. Turgut Mehmet
2. Mustafa Salih Karamano
3. Mustafa Osman Akay
4. Kerim Mustafa

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 27th of October 2019, Sunday. A series of similar articles were published in the YENİDUZEN newspaper on the 28th of September 2019 and the 2nd of October 2019 and here are the links:

http://www.yeniduzen.com/bazi-kibrisliturkler-ermu-yakinlarinda-latcali-stavros-venizelosu-oldurunce-bazi-lat-14551yy.htm

http://www.yeniduzen.com/turgut-mehmet-kunduraci-degil-donerciydi-14569yy.htm

The story of Samiye with seven kids, husband from Ambelikou “missing”…

The story of Samiye with seven kids, husband from Ambelikou "missing"…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

Samiye was in the seventh month of her pregnancy to her seventh child when her husband Mehmet Aziz, a truck driver working for a company in Xeros, carrying logs would go `missing` in January 1964…
Samiye was from Ktima, Paphos and Mehmet Aziz was from Ambelikou – they had got married, lived some time in Paphos and later on, moved to her husband's village due to his work around Kampos-Xeros-Pentayia…
Mehmet was a quiet person, never gave trouble to anyone, was easy-going and loved his wife and his six kids… He was waiting eagerly for his seventh child…
Both him and his wife had a lot of Greek Cypriot friends who loved them dearly… Samiye had friends in Xeros, a Greek Cypriot seamstress and they loved her dearly…
Mehmet would go to Nicosia, his truck loaded with logs and from there he was supposed to go to Famagusta to take the logs but it was the end of December 1963 and he would get stuck in Nicosia and would have to stay there for more than a week…
But he was restless… Staying in his auntie's house, he wanted to get back to Ambelikou as soon as possible since he was worried about his wife, expecting the baby…
`I must get back… I must get back…`
That's all that he was saying to his auntie…
`She is going to give birth and I need to be with her…`
In those days there was a tradition to keep the umbilical cords of the new-born babies since people believed that it would bring them luck…
In his wallet were all the six umbilical cords of his six children! Wrapped in cotton, he always carried these in his wallet…
His daughter Nedjla remembers that no matter at what time he came from work, he would wake all his children and would want to sit with them, eat with them, see them and hug them… It did not matter whether it was the middle of the night and the kids were sleeping – he missed his kids and he would go around their beds, waking them up to tell them, yes, he was home…
When he would go `missing`, the six umbilical cords were wrapped in cotton, in his wallet – as in life, he carried part of his babies in death as well…
According to stories, he tried to get back to Ambelikou with the car driven by Mustafa Salih Pasha, a Chevrolet… Mustafa Salih Pasha was also a truck driver and his relative but someone from Nicosia had got stuck in Ambelikou due to the intercommunal fighting at the end of December 1963 and he had come to take this person from Ambelikou to Nicosia…
So together, Mustafa and Mehmet would set out to go to Ambelikou but they would `disappear`…
There were rumours that they had been told to stop and they did not and that they were shot around the Horse Racing Track in Agios Dometios, Nicosia…
Samiye would become extremely worried and agitated when her husband would not get back…
She would tell her children to stay at home, lock the door and not get out – she would go to Xeros to ask for help to find out about what had happened to her husband, from her Greek Cypriot friends…
So this seven-month pregnant woman would walk to Xeros only to find out that some houses had now become military posts and she would encounter people she did not know… One Greek Cypriot soldier she did not know would start shouting at her:
"So you came looking for your husband, ha?! Go away before I kill you and the bastard you carry in your belly!"
Her friend the seamstress would hear and come and get her, asking her why she took such a risk, coming to Xeros!
`I want my husband back!`
This is all Samiye was saying…
The seamstress, as well as other Greek Cypriot friends would help her to try to get back to Ambelikou…
Expecting the baby any moment, she could not stay there after her husband went `missing` so a friend of theirs would help her and the six kids to get to Lefka…
In Lefka, they would stay at the police station for some time and then she would give birth to her seventh child…
She would name him `Savash`, meaning `War` since he was born during the war… The baby who would never have a chance to set eyes on his father…
But Samiye would not stay in Lefka – all she could think of was to try to investigate what happened to her husband and try to get him back…
So she would decide to go to Nicosia… But how to go? Roads were closed in those days, no one could get in or out of Lefka…
She would find a way and with the help of her friends, she would go together with the dead bodies and the wounded Turkish Cypriots being carried from Lefka to Nicosia in a Red Cross vehicle…
Nedjla remembers how the Red Cross chauffeur warned them…
`He told us that we needed to stay in this partition of the vehicle and not make a single noise since if the Greek Cypriots on the roadblocks found us, they would kill him… And he told us not to utter any noise…`
So the kids would stay quiet and they would pass roadblocks to come to Nicosia…
They would go to the auntie of their father and stay with her…
Samiye would start searching for her husband… Any prisoners of war who would be exchanged, she would run to them asking about her husband…
Then she would think of something else: In the sealed, locked out Turkish Cypriot part of Nicosia of those days, she would find a way to cross with her kids to go to see Yiorgadjis, the Minister of Interior of those times!
She would reach where he was and his black car parked outside but they would not allow her to see him…
She would ask the driver of the car whether Yiorgadjis would come down and he would say, "Yes" so she would wait with her kids… She would pick up a stone and tell one of her kids to throw it at the car and the child would do that! And the driver would catch the kid and start yelling and while all this is happening, Yiorgadjis would come and she would appeal to him…
"Let her come and speak" he would say and would listen as this woman surrounded with her kids would tell the story of her husband and ask him to find her husband…
"I came here secretly" she would say, "to ask you to get my husband back…"
He would say "If he is alive, I will find him and I will tell you, I promise you this…" and he would fish out a five pound note from his pocket to give it to her but she would refuse…
"I don't want your money! I did not come here to ask for money! I am here to ask you to get my husband back to me!" she would say and throw the money on the floor…
When she would get back to the Turkish Cypriot controlled part of Nicosia, everyone would be really angry with her!
"Why did you go! How did you go!"
So from then on, they would take measures so she would never be able to cross back to go and see Yiorgadjis…
Two Turkish Cypriot women from the social aid department would try to help Samiye and her seven kids to try to survive in Nicosia… They would live under very miserable conditions, Nedjla would remember, as refugees in their own land…
"At some point we were staying together with refugees from other villages who came in Nicosia and we were housed at the Ataturk Elementary School… We had no money, no food… I remember us kids, collecting the peels of the watermelon from the trash and eating those…"
Finally they would be settled in a hospital building that had been built recently – they were given two adjacent rooms to stay.
Melahat and Nejla would be in charge of the smaller kids and would take care of them while Samiye would go to search for information about her "missing" husband…
One day as they were sitting outside the hospital building, they would see the truck that Mehmet Aziz had been driving! The truck was driven by some Turkish Cypriot soldiers and had come to a military post there…
All his kids would run to hug the truck and caress it – they recognized, it belonged to their father… And Samiye would go utterly crazy! She would run and get in the truck and grab the wheel and start pulling off her hair…
"You have his truck! So where is my husband! Give me my husband back!"
She would be delirious and would not get out of the truck…
Then the commander of that post would come and he would find out details for her… The truck had been in use in Boghazi-Kyrenia by the Turkish Cypriot military units! But no news of her husband…
After this incident they would pay her for two months a monthly wage and then it would stop…
She would run to ask why they cut the wages they gave to her…
"It was blood money! We paid you… And it is done!" they would tell her…
Samiye would continue her search for her husband…
Just before he had gone "missing" Mehmet Aziz had a brown suit made for him by a tailor and it was hanging in the wardrobe… Samiye would knit a brown sweater so he could wear with his suit… She would keep the suit for years since she would expect him to come back and wear it, together with the brown sweater she knitted for him. After decades of waiting, finally she would give this suit to someone in need to wear…
But always she would wait for him…
"He will come… When will he come… Yes, he will come back…"
She would die ten years ago and when dying she would ask her daughter Nedjla that if her husband's remains are found, to bury him next to her…
After 1974 since the family had been living in Morphou, they would bury her in Morphou… But as the children of Nedjla would grow up and start going to university, she would move her house to Geunyeli, in order to be able to help her children and be close to them…
"If my father's remains are found, now where will we bury him? We are no longer in Morphou… But my mother is buried there… That was her wish…"
"Perhaps you can buy two plots for graves in Nicosia and move her remains to Nicosia, that is if the remains of your father are found" I tell her, to console her…
According to the Turkish Cypriot traditions, one day before "Bayram" you go and visit your relatives' graves and lay flowers and burn incense and pour some water over the grave… Twice a year we have "Bayram" and twice a year, since her father has gone "missing", Nedjla goes to the cemetery and finds a desolate grave, someone forgotten, maybe a child's grave or someone whose relatives are no longer there to take care of the grave… She lays flowers, burns incense ("buhur"), pours water and prays for that person in that grave and for her father…
"I do that for my father…" she says "and for that person in that miserable grave…"
She makes an appeal to both Turkish Cypriots and Greek Cypriots to speak up and share what they know:
"I do not hold a grudge against Greek Cypriots… They too are humans like us… I went to see my house in Paphos and the old lady living there opened the door and said, "This is your house, go to the kitchen, make your own coffee…" And she gave me a tray when I was leaving, as a gift… She is human, just like us…
If I knew of the burial place of a Greek Cypriot, I would not be afraid to speak up, I would speak out loudly and show it… It would console people at least to know where their loved one is buried…
I appeal to Turkish Cypriots to say if they know anything about my father… We have questions in our mind about the truck… Did my father resist in order not to give the truck of his Greek Cypriot boss and did they kill him and bury him somewhere? If this happened, let them come out and say it and show us where he is buried…
If some Greek Cypriots killed him and made him "disappear", let them come out and say it and show us where he is buried…
So that we can find a little bit of peace, take his bones and bury him and let him rest and let us rest…"

1.10.2019

Photos:
1. Mrs. Samiye with her seven kids in the yard of the polyclinic…
2. The "missing" Turkish Cypriot Mehmet Aziz…

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 3rd of November, 2019, Sunday. A series of articles about the "missing" Turkish Cypriot Mehmet Aziz was published in the YENIDUZEN newspaper on the 3rd, 4th, 5th, 7th and 18th of October 2019 and here are the links:

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi1-14573yy.htm

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi2-14577yy.htm

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi-3-14582yy.htm

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi-4-14590yy.htm

http://www.yeniduzen.com/kayip-bir-baba-yedi-evlatla-poliklinikte-iki-odacikta-yasayan-bir-anne-14637yy.htm

Η ιστορία της Samiye με τα επτά παιδιά και τον «αγνοούμενο» σύζυγο από την Αμπλελίκου…

Η ιστορία της Samiye με τα επτά παιδιά και τον «αγνοούμενο» σύζυγο από την Αμπλελίκου…

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Η Samiye διένυε τον έβδομο μήνα εγκυμοσύνης της με το έβδομο της παιδί όταν ο σύζυγος της Mehmet Aziz, οδηγός φορτηγού που εργαζόταν για μια εταιρεία στον Ξερό και μετέφερε κορμούς δέντρων, έγινε «αγνοούμενος» τον Ιανουάριο του 1964…
Η Samiye καταγόταν από το Κτήμα της Πάφου και ο Mehmet Aziz από την Αμπελικού – παντρεύτηκαν και έζησαν για κάποιο καιρό στην Πάφο και αργότερα μετακόμισαν στο χωριό του συζύγου της λόγω της δουλειάς του γύρω από τα χωριά Κάμπος-Ξερός-Πεντάγια…
Ο Mehmet ήταν ήσυχος άνθρωπος ποτέ δεν δημιουργούσε πρόβλημα σε κανένα, ήταν καλόβολος και αγαπούσε τη γυναίκα του και τα έξι τους παιδιά… Περίμενε με ανυπομονησία το έβδομο του παιδί…
Τόσο αυτός όσο και η γυναίκα του είχαν πολλούς Ελληνοκύπριους φίλους που τους αγαπούσαν πολύ… Η Samiye είχε φίλους στον Ξερό, μια Ελληνοκύπρια ράφταινα και την αγαπούσαν πολύ…
Ο Mehmet πήγαινε στη Λευκωσία με το φορτηγό του γεμάτο κορμούς και από εκεί θα πήγαινε στην Αμμόχωστο για να πάρει τους κορμούς αλλά ήταν το τέλος του Δεκέμβρη του 1963 και κόλλησε στη Λευκωσία και έπρεπε να μείνει εκεί για περισσότερο από μία βδομάδα…
Όμως ήταν ανήσυχος… Έμενε στο σπίτι της θείας του, αλλά ήθελε να πάει πίσω στην Αμπελικού το συντομότερο αφού ανησυχούσε για τη γυναίκα του που περίμενε το μωρό…
«Πρέπει να πάω πίσω… Πρέπει να πάω πίσω…»
Αυτό ήταν το μόνο που έλεγε στη θεία του…
«Θα γεννήσει και πρέπει να είμαι μαζί της…»
Εκείνο τον καιρό υπήρχε η παράδοση να διατηρούν τον ομφάλιο λώρο του νεογέννητου αφού οι άνθρωποι πίστευαν ότι θα τους έφερνε τύχη…
Στο πορτοφόλι του υπήρχαν και οι έξι ομφάλιοι λώροι των έξι του παιδιών! Τυλιγμένοι σε βαμβάκι πάντοτε τους κουβαλούσε στο πορτοφόλι του…
Η κόρη του Nedjla θυμάται ότι όποια ώρα και να επέστρεφε από τη δουλειά, ξυπνούσε όλα του τα παιδιά και ήθελε να καθίσει μαζί τους, να φάει μαζί τους, να τους δει και να τους αγκαλιάσει… Δεν είχε σημασία αν ήταν το μέσο της νύκτας και τα παιδιά κοιμόνταν – τους πεθυμούσε και πήγαινε στα κρεβάτια τους, τους ξυπνούσε για να τους πει ότι, ναι, επέστρεψε στο σπίτι…
Όταν έγινε «αγνοούμενος», οι έξι ομφάλιοι λώροι τυλιγμένοι σε βαμβάκι μέσα στο πορτοφόλι του – όπως και στη ζωή, κουβαλούσε μέρος των παιδιών του και στο θάνατο επίσης…
Σύμφωνα με ιστορίες, προσπάθησε να επιστρέψει στην Αμπελικού με το αυτοκίνητο που οδηγούσε ο Mustafa Salih Pasha, ένα Chevrolet… Ο Mustafa Salih Pasha ήταν επίσης οδηγός φορτηγού και συγγενής του, αλλά κάποιος από τη Λευκωσία είχε κολλήσει στην Αμπελικού λόγω των διακοινοτικών συγκρούσεων στο τέλος του Δεκεμβρίου του 1963 και είχε έρθει για να πάρει αυτό το άτομο από την Αμπελικού στη Λευκωσία…
Έτσι μαζί, ο Mustafa και ο Mehmet ξεκίνησαν για να πάνε στην Αμπελικού, αλλά «εξαφανίστηκαν»…
Υπήρχαν φήμες ότι τους είχαν πει να σταματήσουν και δεν το έκαναν και ότι τους πυροβόλησαν κοντά στον Ιππόδρομο στον Άγιο Δομέτιο στη Λευκωσία…
Η Samiye ήταν εξαιρετικά ανήσυχη και αναστατωμένη όταν δεν επέστρεψε ο σύζυγος της…
Είπε στα παιδιά της να μείνουν στο σπίτι, να κλειδώσουν την πόρτα και να μην βγουν έξω – πήγε στον Ξερό και ζήτησε βοήθεια από τους Ελληνοκύπριους φίλους της για να μάθει τι συνέβη στο σύζυγο της…
Έτσι αυτή η επτά μηνών έγκυος γυναίκα περπάτησε μέχρι το Ξερό μόνο για να μάθει ότι κάποια σπίτια είχαν τώρα γίνει στρατιωτικά φυλάκια και συνάντησε ανθρώπους που δεν γνώριζε… Ένας Ελληνοκύπριος στρατιώτης τον οποίο δεν γνώριζε άρχισε να της φωνάζει:
«Ώστε ήρθες για να ψάξεις για το σύζυγό σου;! Φύγε πριν να σε σκοτώσω και εσένα και το μπάσταρδο που κουβαλάς στην κοιλιά σου!»
Η φίλη της η ράφταινα άκουσε και ήρθε και την πήρε, ρωτώντας την γιατί πήρε τέτοιο ρίσκο και ήρθε στον Ξερό!
«Θέλω πίσω τον άντρα μου!»
Αυτό ήταν το μόνο πράγμα που έλεγε η Samiye…
Η ράφταινα, όπως επίσης και άλλοι Ελληνοκύπριοι φίλοι τη βοήθησαν να προσπαθήσει να πάει πίσω στην Αμπελικού…
Αναμένοντας το μωρό ανά πάσα στιγμή, δεν μπορούσε να μείνει εκεί μετά που ο σύζυγος της έγινε «αγνοούμενος», έτσι ένας φίλος τους τη βοήθησε αυτή και τα έξι παιδιά να πάνε στη Λεύκα…
Στη Λεύκα έμειναν στον αστυνομικό σταθμό για κάποιο καιρό και μετά γέννησε το έβδομο της παιδί…
Τον ονόμασε «Savash» που σημαίνει «Πόλεμος» αφού γεννήθηκε στη διάρκεια του πολέμου… Το μωρό ποτέ δεν είχε την ευκαιρία να δει τον πατέρα του…
Όμως η Samiye δεν έμεινε στη Λεύκα – το μόνο που σκεφτόταν ήταν να προσπαθήσει να διερευνήσει τι συνέβη στο σύζυγο της και να προσπαθήσει να τον φέρει πίσω…
Έτσι αποφάσισε να πάει στη Λευκωσία… Όμως πως θα πήγαινε; Οι δρόμοι ήταν κλειστοί εκείνες τις μέρες, κανένας δεν μπορούσε να φύγει ή να έρθει στη Λεύκα…
Βρήκε τρόπο με τη βοήθεια των φίλων της, και πήγαν μαζί με τα νεκρά σώματα και τους τραυματίες Τουρκοκύπριους που μεταφέρονταν από τη Λεύκα στη Λευκωσία με ένα όχημα του Ερυθρού Σταυρού…
Η Nedjla θυμάται πως ο οδηγός του Ερυθρού Σταυρού τους προειδοποίησε…
«Μας είπε ότι έπρεπε να μείνουμε σε αυτό μέρος του οχήματος και να μην κάνουμε οποιοδήποτε θόρυβο αφού αν μας έβρισκαν οι Ελληνοκύπριοι στα οδοφράγματα, θα μας σκότωναν… Και μας είπε να βγάλουμε άχνα…»
Έτσι τα παιδιά έμειναν ήσυχα και πέρασαν τα οδοφράγματα και ήρθαν στη Λευκωσία…
Πήγαν στη θεία του πατέρα τους και έμεινα μαζί της…
Η Samiye άρχισε να ψάχνει για το σύζυγο της… Οποιοιδήποτε αιχμάλωτοι πολέμου ανταλλάσσονταν, έτρεχε για να τους ρωτήσει για το σύζυγο της…
Μετά σκέφτηκε κάτι άλλο: Στο σφραγισμένο, αποκλεισμένο Τουρκοκυπριακό μέρος της Λευκωσίας της τότε εποχής, βρήκε ένα τρόπο να περάσει με τα παιδιά της και να πάει να δει τον Γιωρκάτζη, Υπουργό Εσωτερικών της τότε εποχής!
Έφτασε εκεί που βρισκόταν και έξω ήταν παρκαρισμένο το μαύρο του αυτοκίνητο, αλλά δεν την άφησαν να τον δει…
Ρώτησε τον οδηγό του αυτοκινήτου αν ο Γιωρκάτζης θα ερχόταν κάτω και είπε «Ναι», έτσι περίμενε με τα παιδιά της… Πήρε μια πέτρα και είπε σε ένα από τα παιδιά της να τη ρίξει στο αυτοκίνητο και το παιδί το έκανε! Και ο οδηγός έπιασε το παιδί και άρχισε να φωνάζει και ενώ συνέβαιναν όλα αυτά ο Γιωρκάτζης ήρθε και αυτή απευθύνθηκε σε αυτόν…
«Άσε την να έρθει να μιλήσει» είπε και άκουσε καθώς η γυναίκα αυτή περιτριγυρισμένη από τα παιδιά της είπε την ιστορία του συζύγου της και του ζήτησε να βρει το σύζυγο της…
«Ήρθα εδώ κρυφά» είπε «για να σου ζητήσω να φέρεις πίσω τον άντρα μου…»
Αυτός είπε «Αν είναι ζωντανός, θα τον βρω και θα σου πω, αυτό σου το υπόσχομαι…» και έβγαλε ένα πεντόλιρο από την τσέπη του και της το έδωσε αλλά αυτή αρνήθηκε…
«Δεν θέλω τα λεφτά σου! Δεν ήρθα εδώ για να ζητήσω λεφτά! Είμαι εδώ για να σου ζητήσω να μου φέρεις πίσω τον σύζυγο μου!» είπε και έριξε τα λεφτά στο πάτωμα…
Όταν επέστρεψε πίσω στην περιοχή της Λευκωσίας που ήταν υπό Τουρκοκυπριακό έλεγχο, όλοι ήταν πολύ θυμωμένοι μαζί της!
«Γιατί πήγες! Πως πήγες!»
Έτσι από τότε, έλαβαν μέτρα έτσι ώστε να μην μπορέσει ποτέ να περάσει πίσω και να πάει να δει τον Γιωρκάτζη…
Δύο Τουρκοκύπριες γυναίκες από το τμήμα κοινωνικής πρόνοιας προσπάθησαν να βοηθήσουν τη Samiye και τα επτά της παιδιά έτσι ώστε να προσπαθήσει να επιβιώσει στη Λευκωσία… Ζούσαν σε πολύ άθλιες συνθήκες, θυμάται η Nedjla, πρόσφυγες στην ίδια τους τη γη…
«Σε κάποιο στάδιο μέναμε μαζί με πρόσφυγες από άλλα χωριά που ήρθαν στη Λευκωσία και μέναμε στο Δημοτικό Σχολείο Ataturk… Δεν είχαμε λεφτά, δεν είχαμε φαγητό… Θυμούμαι εμάς τα παιδιά να μαζεύουμε τις φλούδες από τα καρπούζια από τα σκουπίδια και να τις τρώμε…»
Τελικά εγκαταστάθηκαν σε ένα κτίριο νοσοκομείου που είχε κτιστεί πρόσφατα – τους έδωσαν δύο παρακείμενα δωμάτια για να μείνουν.
H Melahat και η Nejla ήταν υπεύθυνες για τα πιο μικρά παιδιά και τα φρόντιζαν καθώς η Samiye πήγαινε για ψάξει για πληροφορίες για τον «αγνοούμενο» σύζυγο της…
Μια μέρα καθώς καθόντουσαν έξω από το κτίριο του νοσοκομείου, είδαν το φορτηγό που οδηγούσε ο Mehmet Aziz! Το φορτηγό οδηγούσαν κάποιοι Τουρκοκύπριοι στρατιώτες και είχε έρθει σε ένα στρατιωτικό φυλάκιο εκεί…
Όλα τα παιδιά του έτρεξαν για να αγκαλιάσουν το φορτηγό και να το χαϊδέψουν – το αναγνώρισαν, ανήκε στον πατέρα τους… Και η Samiye τρελάθηκε εντελώς! Έτρεξε και μπήκε στο φορτηγό και άρπαξε το τιμόνι και άρχισε να τραβά τα μαλλιά της…
«Έχετε το φορτηγό του! Που είναι ο σύζυγος μου! Φέρτε μου πίσω το σύζυγο μου!»
Ήταν έξαλλη και δεν έβγαινε από το φορτηγό…
Τότε ο διοικητής εκείνου του φυλακίου ήρθε και έμαθε κάποιες λεπτομέρειες για αυτή… Το φορτηγό χρησιμοποιούταν στο Μπογάζι-Κερύνεια από τις Τουρκοκυπριακές στρατιωτικές μονάδες! Αλλά καμιά είδηση για το σύζυγο της…
Μετά από αυτό το περιστατικό την πλήρωναν για δύο μήνες ένα μηνιαίο μισθό και μετά το σταμάτησαν…
Έτρεξε να ρωτήσει γιατί σταμάτησαν τους μισθούς που της έδωσαν…
«Ήταν λεφτά αίματος! Σε πληρώσαμε… Και τελείωσε!» της είπαν…
Η Samiye συνέχισε να ψάχνει για το σύζυγο της…
Ακριβώς πριν να γίνει «αγνοούμενος» ο Mehmet Aziz είχε ράψει σε ράφτη ένα καφέ κοστούμι και κρεμόταν στο ερμάρι… Η Samiye έμπλεξε ένα καφέ πουλόβερ για να το φορεί με το κοστούμι του… Φύλαξε το κοστούμι για χρόνια αφού τον περίμενε να επιστρέψει και να το φορέσει μαζί με το καφέ πουλόβερ που του έμπλεξε. Μετά από δεκαετίες αναμονής, τελικά έδωσε το κοστούμι αυτό σε κάποιο που το είχε ανάγκη για να το φορέσει…
Όμως πάντοτε τον περίμενε…
«Θα έρθει… Όταν θα έρθει… Ναι, θα έρθει πίσω…»
Πέθανε πριν από δέκα χρόνια και όταν πέθαινε ζήτησε από την κόρη της Nedjla αν βρεθούν τα οστά του συζύγου της να τον θάψουν δίπλα της…
Μετά το 1974, εφόσον η οικογένεια ζούσε στη Μόρφου, την έθαψαν στη Μόρφου… Όμως τα παιδιά της Nedjla μεγάλωσαν και άρχισαν να φοιτούν σε πανεπιστήμιο, μετακόμισε το σπίτι της στο Κιόνελι, για να μπορεί να βοηθά τα παιδιά της και να είναι κοντά τους…
«Αν βρεθούν τα οστά του πατέρα μου, τώρα που θα τον θάψουμε; Δεν είμαστε πλέον στη Μόρφου… Όμως η μητέρα μου είναι θαμμένη εκεί… Αυτή ήταν η επιθυμία της…»
«Ίσως να μπορέσεις να αγοράσεις δύο τάφους στη Λευκωσία και να μεταφέρεις τα οστά της στη Λευκωσία, αν φυσικά βρεθούν τα οστά του πατέρα σου!» της λέω για να την παρηγορήσω…
Σύμφωνα με τις τουρκοκυπριακές παραδόσεις, μια μέρα πριν το «Μπαϊράμι» πας και επισκέπτεσαι τους τάφους των συγγενών σου και βάζεις λουλούδια και καις λιβάνι και χύνεις λίγο νερό πάνω στον τάφο… Δύο φορές το χρόνο έχουμε «Μπαϊράμι» και δύο φορές το χρόνο, από τον καιρό που ο πατέρας της είναι «αγνοούμενος» η Nedjla πάει στο νεκροταφείο και βρίσκει ένα ερημωμένο τάφο, κάποιοι ξεχασμένου, ίσως τον τάφο ενός παιδιού ή κάποιου που οι συγγενείς δεν είναι πλέον εδώ για να φροντίσουν τον τάφο… Βάζει λουλούδια, καίει λιβάνι («buhur»), χύνει νερό και προσεύχεται για εκείνο το άτομο σε εκείνο τον τάφο και για τον πατέρα της…
«Το κάνω αυτό για τον πατέρα μου…» λέει «και για το άτομο σε εκείνο τον άθλιο τάφο…»
Κάνει έκκληση και στους Τουρκοκύπριους και στους Ελληνοκύπριους να μιλήσουν και να μοιραστούν αυτά που ξέρουν:
«Δεν κρατώ μνησικακία ενάντια στους Ελληνοκύπριους… Και αυτοί είναι άνθρωποι σαν εμάς… Πήγα να δω το σπίτι μου στην Πάφο και η ηλικιωμένη γυναίκα που ζει εκεί άνοιξε την πόρτα και είπε «Αυτό είναι το σπίτι σου, πήγαινε στην κουζίνα, φτιάξε τον καφέ σου…» Και μου έδωσε ένα δίσκο όταν έφευγα, ως δώρο… Είναι άνθρωπος όπως εμάς…
Αν γνώριζα τον τόπο ταφής ενός Ελληνοκυπρίου, δεν θα φοβόμουν να μιλήσω, θα μιλούσα δυνατά και θα τον έδειχνα… Θα ήταν παρηγοριά για τους ανθρώπους τουλάχιστον να ξέρουν που είναι θαμμένος ο αγαπημένος τους…
Κάνω έκκληση στους Τουρκοκύπριους να μιλήσουν αν ξέρουν οτιδήποτε για τον πατέρα μου… Στο μυαλό μας έχουμε ερωτήματα για το φορτηγό… Μήπως ο πατέρας μου αντιστάθηκε για να μην δώσει το φορτηγό του Ελληνοκύπριου αφεντικού του και τον σκότωσαν και τον έθαψαν κάπου; Αν αυτό είναι που συνέβη, ας έρθουν και να το πουν και να μας δείξουν που είναι θαμμένος…
Αν κάποιοι Ελληνοκύπριοι τον σκότωσαν και τον έκαναν να «εξαφανιστεί», ας μιλήσουν και να το πουν και να μας δείξουν που είναι θαμμένος…
Έτσι ώστε να βρούμε λίγη ειρήνη, να πάρουμε τα οστά του και να τον θάψουμε και να τον αφήσουμε να αναπαυθεί και να αναπαυθούμε και εμείς…»

Photos:

1. Η κυρία Samiye με τα επτά παιδιά της στην αυλή της πολυκλινικής
2. Mehmet Aziz.


(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 3rd of November, 2019, Sunday. A series of articles about the "missing" Turkish Cypriot Mehmet Aziz was published in the YENIDUZEN newspaper on the 3rd, 4th, 5th, 7th and 18th of October 2019 and here are the links:

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi1-14573yy.htm

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi2-14577yy.htm

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi-3-14582yy.htm

http://www.yeniduzen.com/mehmet-aziz-kayip-edildiginde-alti-cocugunun-gobek-bagciklari-cuzdanindaydi-4-14590yy.htm

http://www.yeniduzen.com/kayip-bir-baba-yedi-evlatla-poliklinikte-iki-odacikta-yasayan-bir-anne-14637yy.htm

A turning point in the history of Cyprus: The conflict of Kofinou...

A turning point in the history of Cyprus: The conflict of Kofinou...

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Tel: 99 966518

Today I want to share with you an article I had written 14 years ago after months of research... It was also published in my book in Greek "Oysters with the missing pearls..."
At times when provocations are going on, most of the time we do not see what lies behind these...
Only years after we start understanding what actually happened and who were behind it.
Kofinou is one such labyrinth that we need to look at and remind ourselves how human lives never counted on this land in order to create an alternative future where humanity would be priority...
Here is my article:
"Back in 1967, tension was growing in the Ayios Theodoros (Aytotoro/Bogazichi) - Kofinou (Kofunye/Gechitkale) area… The crazy Turkish commander whose name was `Chetin` or `Ringo` according to Turkish Cypriots and `Mehmet` according to the UN, was imposing policies that would lead to conflict…
The commander must have been really crazy or did he have orders to create a provocative atmosphere? He was giving orders to cut the Nicosia-Limassol road, to block entrance to the Ayios Theodoros village, to shoot at passing cars… People were afraid of him: He had banned old Turkish Cypriots from speaking Greek and was imposing a `military` type of order in the two villages…
He wasn't just there to provoke the atmosphere and create conflict among the two main communities of the island but also had attacks on the UN soldiers as well. Once, he even beat up a UN soldier in front of a lot of people and often, the villagers remember, he sent the people to demonstrate in front of the UN camp, so that there would be more conflict!
He had replaced another Turkish commander who was killed by some Turkish Cypriots from Kofinou village. Gunay, who had banned provocations among the Turkish Cypriots and Greek Cypriots, apparently did not serve the `cause` at that time…
`You will not rob the houses of Greek Cypriots! You will not burn their fields!` he was saying… One night, he was trapped in the cinema of the village and shot, getting wounded and he died on the way to Limassol hospital… Ηe's still buried in the yard of the hospital… So the crazy commander had come to replace him and brew trouble in the area…
Ismail Hamit was barely a young boy back in those times… He was from Aytotoro/Bogazichi (Ayios Theodoros) village and was one of the guards manning the makeshift barricade created in order to block the road going into the village… `We were about 100 soldiers` he remembers… `And there were around 10 points where we were on the lookout.` They had not got out of the village for some years, in fear of being killed…
`You wouldn't know but anything could happen… People could go missing on the road so we didn't leave the village…`
The conflict in Ayios Theodoros had started back in 1964… Minor incidents would be interpreted as `ethnic` and people would get worked up…
`Once, one Turkish Cypriot had said something to a Greek Cypriot woman, he had verbally harassed her and the Greek Cypriot police took him for questioning… In retaliation, we took a busload of Greek Cypriots for questioning!… They would shoot and kill a Turkish Cypriot and in return we would shoot a Greek Cypriot… But who were those killed? They would be old people, a 70- or 80-year-old man, grazing his sheep in the fields… Things like this…`
Turkish Cypriots, under the command of `Chetin`, the commander from Turkey, wouldn't allow police patrols to pass into the village… The UN was trying to escort the passage of the police and tension was building up… The Greek Cypriot officials were afraid that a `Turkish Cypriot enclave` was being created and wanted to stop this…
So on the 15th of November 1967, General Grivas decided to attack the two villages, Ayios Theodoros and Kofinou… One night before, he had brought troops and army vehicles to surround the villages. The commandos were ready and their commander from Greece told them, `Later, we will be blamed for making a massacre… But we will go in the village and we will not leave even a lame chicken alive!` he said… Marios Tembriotis was one of the commandoes who were attacking the village… He was from Paphos and was doing his military service as a young boy back in 1967… (Note: May he rest in peace now, Marios Tembriotis passed away three years ago)
`We entered the village` he remembers where 22 Turkish Cypriots were killed… `These were the people who did not escape or could not escape… There were some old people or sick people who could not get up… Those who didn't escape were women and kids and old people… The commandos started destroying some houses, burning some down and stealing jewellery…`
Ali Gurkan was only 10 years old back in those days…
`We had toy guns that we had made out of wood… We would be playing in the street… On the 15th of November, we were again playing in the street in the afternoon… But when the bombs started falling, we realized that this wasn't a game! We went into the house to hide, together with our neighbours…`
The assault on Kofinou, their being taken prisoner and spending the night in a school at Skarinou would mark him for life… He would never forget the smell which he thought was burning wood… In fact, it was an old man, sat on fire by the commandos and who died burning… They were arrested and were being taken away from the village and he remembers this smell and the sight of something burning on the floor…
`One of the soldiers went and closed the doors so we would not see… I did not realize that it was a human being burning… I thought it was wood…`
Later he would be playing in the street where the dead bodies of Turkish Cypriots were collected in a half-construction site… He remembers the bodies laid out on the floor and a woman coming to ask him, if he had seen his son…
`Go and check those over there, I told her… I was just a child and couldn't think at the time… She went and found her son and came out shouting and crying…`
Back in Ayios Theodoros, Ismail Hamit was in a house when the attacks took place…
`We were four people… I saw how two of them were shot and killed… I could not sleep at night for a long time… No human being should see the killing of another human being… The Greek Cypriot soldiers told us: You think you have become men to block this road?`
He spent 10 years of his life as a soldier in those times… Now looking back he says, `Who wants to live the things we lived through? I wish we did not experience the things we did in those times…`
The commandos stayed till 4 o'clock in the morning and then Marios remembers, `We started to run!` Turkey had threatened to intervene and some Turkish planes flew over Nicosia… Ismail wonders, `Why did they wait so long to fly over?`
Later things would change on the island: it was as though the `ruling powers` had decided to reshuffle and redistribute the cards… Greek troops, together with Grivas would leave the island… Denktash, who was living in Ankara, would return to Cyprus. Intercommunal negotiations would start in Beirut between Denktash and Clerides… A kind of `normalization` would begin on the island, to last until 1974… At the end of 1967, the Turkish side would declare `The Temporary Turkish Administration`, like a dress rehearsal of the declaration of a separate state… According to the memories of the Turkish ambassador of the time, Ercument Yavuzalp, these results were good for Turkey and `The removal of the 10 thousand Greek soldiers from Cyprus would help Turkey later, in 1974, during the military operation…`
The conflict of Kofinou (Kofunye/Bogazichi) are still part of the puzzle we're trying to solve because those responsible for the provocations and the attack have not spoken up. No one has demanded accounts from those responsible except for groups like `The Workers Democracy` in the southern part of the island who published a detailed report back in 1991… But those who have given the orders to provoke trouble or to attack these villages are still free since our communities are not demanding to know why these events have happened the way they have happened. These are the missing parts of our common history in Cyprus, the way we have written it, the way we have shaped it up. With a lot of blood and tears, still waiting to be washed away… And only if we claim our common history with all its atrocities and all its mistakes no matter where it came from, perhaps we can create some understanding about what really happened on this island… Otherwise the puzzle would remain for each to interpret according to its own interests and needs, but not according to the common interests of the two main communities of our island…"

Photos:

1. Kofinou… Photo from Sotiris Savva.
2. A Turkish Cypriot wounded in Kofinou…

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 10th of November, 2019 Sunday.

Μια κρίσιμη καμπή στην ιστορία της Κύπρου: Η σύγκρουση της Κοφίνου...

Μια κρίσιμη καμπή στην ιστορία της Κύπρου: Η σύγκρουση της Κοφίνου...

Sevgul Uludag

caramel_cy@yahoo.com

Τηλ: 99 966518

Σήμερα θέλω να μοιραστώ μαζί σας ένα άρθρο που είχα γράψει πριν από 14 χρόνια μετά από μήνες έρευνας... Είχε επίσης δημοσιευθεί στο βιβλίο μου στα Ελληνικά «Τα στρείδια που έχασαν το μαργαριτάρι τους»…
Σε περιόδους που οι προκλήσεις συνεχίζονται, τις περισσότερες φορές δεν βλέπουμε τι κρύβεται πίσω από αυτές...
Μόνο μετά από χρόνια αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε τι πραγματικά συνέβη και ποιοι ήταν πίσω από αυτό.
Η Κοφίνου είναι ένας τέτοιος λαβύρινθος που πρέπει να δούμε και να υπενθυμίσουμε τους εαυτούς μας ότι ποτέ δεν μετρούν οι ανθρώπινες ζωές σε αυτή τη γη έτσι ώστε να δημιουργήσουμε ένα εναλλακτικό μέλλον όπου η ανθρωπιά θα είναι προτεραιότητα...
Αυτό είναι το άρθρο μου:
«Το 1967 άρχισε να δημιουργείται σοβαρή ένταση στην περιοχή του Αγίου Θεοδώρου (Aytotoro/Bogazichi) και της Kοφίνου (Kofunye/Gechitkale). O τρελός Τούρκος διοικητής που ονομαζόταν «Chetin» ή «Ringo», σύμφωνα με τους Τουρκοκύπριους και «Mehmet» σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη, άρχισε να εφαρμόζει πολιτικές που θα οδηγούσαν στη σύγκρουση…
O διοικητής ήταν άραγε πραγματικά τρελός ή είχε λάβει διαταγές να δημιουργήσει μια προκλητική ατμόσφαιρα; Έδινε διαταγές για την αποκοπή του δρόμου Λευκωσίας - Λεμεσού, τον αποκλεισμό του χωριού Άγιος Θεόδωρος και για πυροβολισμούς εναντίον διερχόμενων αυτοκινήτων… Οι άνθρωποι τον φοβόντουσαν. Απαγόρευσε στους ηλικιωμένους Τουρκοκύπριους να μιλούν ελληνικά και επέβαλλε «στρατιωτική» τάξη στα δύο χωριά…
Δεν βρισκόταν εκεί απλώς για να προκαλέσει ένταση και αντιπαράθεση ανάμεσα στις δύο κύριες κοινότητες του νησιού, αλλά ενθάρρυνε επιθέσεις και εναντίον των στρατιωτών των Ηνωμένων Εθνών. Μια φορά μάλιστα χτύπησε ένα στρατιώτη των Ηνωμένων Εθνών μπροστά σε αρκετό κόσμο και συχνά, όπως θυμούνται οι χωριανοί, έστελνε τον κόσμο να διαδηλώσει μπροστά στο στρατόπεδο των Ηνωμένων Εθνών έτσι ώστε να υπάρχει περισσότερη ένταση!
Είχε αντικαταστήσει ένα άλλο Τούρκο διοικητή που είχε σκοτωθεί από κάποιους Τουρκοκύπριους από την Kοφίνου. O Gunay, ο οποίος απαγόρευσε τις προκλήσεις μεταξύ Τουρκοκυπρίων και Ελληνοκυπρίων, προφανώς δεν εξυπηρετούσε την «υπόθεση» εκείνο τον καιρό...
«Δεν θα ληστεύετε τα σπίτια των Ελληνοκυπρίων! Δεν θα βάζετε φωτιά στα χωράφια τους!», έλεγε... Ένα βράδυ, παγιδεύτηκε στο σινεμά του χωριού, τον πυροβόλησαν και πέθανε ενώ μεταφερόταν στο νοσοκομείο Λεμεσού... Είναι ακόμη θαμμένος στην αυλή του νοσοκομείου… Κι έτσι, ήρθε ο τρελός διοικητής για να τον αντικαταστήσει προκαλώντας ένταση και αναταραχή στην περιοχή…
O Ismail Hamit ήταν νεαρό αγόρι τότε... Καταγόταν από τον Άγιο Θεόδωρο (Aytotoro/Bogazichi) και ήταν ένας από αυτούς που επάνδρωναν το πρόχειρο φυλάκιο που είχε στηθεί για να ελέγχει τον δρόμο που οδηγούσε στο χωριό... «Ήμασταν περίπου 100 στρατιώτες», θυμάται... «Και υπήρχαν περίπου 10 σημεία που ήταν παρατηρητήρια». Δεν είχαν βγει από το χωριό για μερικά χρόνια, από φόβο να μην τους σκοτώσουν.
«Δεν γνώριζες τι μπορούσε να συμβεί... Άτομα «εξαφανίζονταν» στο δρόμο, γι' αυτό και δεν φεύγαμε από το χωριό…»
H σύγκρουση στον Άγιο Θεόδωρο είχε αρχίσει το 1964… Μικρά επεισόδια που ερμηνεύονταν σαν «εθνικά» και αναστάτωναν τον κόσμο…
«Μια φορά, ένας Τουρκοκύπριος είπε κάτι σε μια Ελληνοκύπρια, παρενοχλώντας την και η Ελληνοκυπριακή αστυνομία τον πήρε για ανάκριση... Σε αντίποινα, πιάσαμε ένα λεωφορείο γεμάτο Ελληνοκύπριους για ανάκριση!... Πυροβολούσαν και σκότωσαν έναν Τουρκοκύπριο και σε απάντηση πυροβολούσαμε και σκοτώναμε έναν Ελληνοκύπριο... Ποιοι ήταν όμως αυτοί που σκοτώνονταν; Ήταν ηλικιωμένοι, ένας βοσκός 70 ή 80 χρόνων που έβοσκε τα πρόβατα του στα χωράφια... Τέτοια πράγματα…»
Οι Τουρκοκύπριοι κάτω από την καθοδήγηση του «Chetin», του διοικητή από την Τουρκία, δεν επέτρεπαν στις αστυνομικές περιπόλους να μπαίνουν στο χωριό... Τα Ηνωμένα Έθνη προσπαθούσαν να συνοδεύουν την αστυνομία και η ένταση κορυφωνόταν... Οι Ελληνοκύπριοι αξιωματούχοι φοβόντουσαν ότι μ' αυτό τον τρόπο δημιουργούταν στην περιοχή ένας «Τουρκοκυπριακός θύλακας» και ήθελαν να το εμποδίσουν...
Έτσι στις 15 Νοεμβρίου 1967, ο στρατηγός Γρίβας αποφάσισε να επιτεθεί εναντίον των δύο χωριών, εναντίον του Αγίου Θεοδώρου και της Kοφίνου... Το προηγούμενο βράδυ, είχε μεταφέρει εκεί στρατεύματα και στρατιωτικά οχήματα και περικύκλωσαν τα χωριά. Οι καταδρομείς ήταν έτοιμοι και ο Έλληνας διοικητής τους είπε: «Αργότερα, θα μας κατηγορήσουν ότι διαπράξαμε σφαγή... Αλλά θα μπούμε στο χωριό και δεν θ' αφήσουμε ζωντανό ούτε ένα κουτσό κοτόπουλο», είπε… O Μάριος Tεμπριώτης ήταν μεταξύ των καταδρομέων που επιτέθηκαν στο χωριό... Ήταν από την Πάφο και έκανε τότε τη στρατιωτική του θητεία ως νεαρό αγόρι το 1967... (Σημείωση: Ας αναπαυθεί εν ειρήνη τώρα, ο Μάριος Τεμπριώτης πέθανε πριν από τρία χρόνια)
«Μπήκαμε στο χωριό», θυμάται, όπου σκοτώθηκαν 22 Τουρκοκύπριοι… «Αυτοί ήταν οι άνθρωποι που δεν κατάφεραν ή δεν μπορούσαν να διαφύγουν... Ήταν μερικοί ηλικιωμένοι ή άρρωστοι που δεν μπορούσαν να σηκωθούν… Αυτοί που δεν μπόρεσαν να διαφύγουν ήταν γυναίκες και παιδιά και ηλικιωμένοι... Οι καταδρομείς άρχισαν να καταστρέφουν σπίτια, να καίνε μερικά απ' αυτά και να κλέβουν κοσμήματα…»
O Ali Gurkan ήταν τότε μόλις δέκα χρόνων...
«Είχαμε ψεύτικα όπλα παιγνίδια που τα είχαμε φτιάξει από ξύλο... Παίζαμε μ' αυτά στο δρόμο… Στις 15 Νοεμβρίου το απόγευμα, παίζαμε όπως πάντα στο δρόμο... Όταν όμως άρχισαν να πέφτουν οι βόμβες καταλάβαμε ότι δεν επρόκειτο για παιχνίδι! Τρέξαμε να κρυφτούμε στο σπίτι μαζί με τους γείτονές μας…»
H επίθεση εναντίον της Kοφίνου, η σύλληψή τους και η κράτησή τους την νύκτα στο σχολείο της Σκαρίνου θα σημάδευαν τη ζωή του για πάντα… Δεν θα ξεχνούσε τη μυρωδιά που νόμιζε ότι προερχόταν από καμένο ξύλο... Στην πραγματικότητα ήταν ένας ηλικιωμένος που πέθανε μέσα στις φλόγες που άναψαν οι καταδρομείς… Τους μάζεψαν και τους πήραν μακριά από το χωριό, αλλά θυμάται ακόμη αυτή τη μυρωδιά και την εικόνα από κάτι που καιγόταν ακόμα στο έδαφος...
«Ένας από τους στρατιώτες πήγε κι έκλεισε τις πόρτες για να μη βλέπουμε... Δεν κατάλαβα ότι ήταν ένας άνθρωπος που καιγόταν… Νόμιζα ότι ήταν ξύλο…»
Αργότερα, θυμάται που έπαιζε στο δρόμο όπου είχαν στοιβάξει τα πτώματα των Τουρκοκυπρίων κοντά σε μια μισοτελειωμένη οικοδομή... Θυμάται τα πτώματα στο έδαφος και μια γυναίκα που ήρθε να τον ρωτήσει αν είχε δει το γιο της…
«Πήγαινε να ελέγξεις εκείνους εκεί, της είπα... Ήμουν μόνο ένα μικρό παιδί και δεν μπορούσα να σκεφτώ... Πήγε και βρήκε το γιο της και γύρισε πίσω φωνάζοντας και κλαίοντας…»
Στον Άγιο Θεόδωρο ο Ismail Hamit βρισκόταν σε ένα σπίτι όταν έγιναν οι επιθέσεις…
«Ήμασταν τέσσερεις... Είδα τους δύο όταν πυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν... Για αρκετό καιρό δεν μπορούσα να κοιμηθώ το βράδυ... Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να δει άλλον άνθρωπο να σκοτώνεται… Οι Ελληνοκύπριοι στρατιώτες μας είπαν: Νομίζετε ότι γίνατε άντρες και κλείνετε αυτό το δρόμο»;
Πέρασε δέκα χρόνια της ζωής του τότε σαν στρατιώτης… Κοιτάζοντας πίσω σήμερα λέει: «Ποιος θα 'θελε να ζήσει αυτά που ζήσαμε εμείς; Μακάρι να μην ζούσαμε όλα αυτά που ζήσαμε τότε…»
Οι καταδρομείς έμειναν μέχρι τις 4 το πρωί και ο Μάριος θυμάται: «Αρχίσαμε να τρέχουμε!» H Τουρκία είχε απειλήσει ότι θα επέμβαινε και μερικά Τουρκικά αεροπλάνα πέταξαν πάνω από τη Λευκωσία... O Ismail αναρωτιέται: «Γιατί περίμεναν τόσο για να πετάξουν πάνω από την Κύπρο;»
Αργότερα, τα πράγματα στο νησί άλλαξαν - Ήταν σαν πως και οι «κυρίαρχες δυνάμεις» αποφάσισαν να ανακατέψουν ξανά τα χαρτιά και να τα ξαναμοιράσουν. Τα Ελληνικά στρατεύματα και ο Γρίβας εγκατέλειψαν το νησί... O Nτενκτάς, που διέμενε στην Άγκυρα, επέστρεψε στην Κύπρο. Οι διακοινοτικές συνομιλίες ξεκίνησαν στη Βηρυτό μεταξύ του Nτενκτάς και του Kληρίδη… Άρχιζε ένα είδος «ομαλοποίησης» στο νησί που θα συνεχιζόταν μέχρι το 1974... Στο τέλος του 1967, η Τουρκική πλευρά προχωρούσε στην ανακήρυξη της «Προσωρινής Τουρκικής Διοίκησης», σαν απαρχή για την ανακήρυξη ενός χωριστού κράτους... Σύμφωνα με τα απομνημονεύματα του τότε πρεσβευτή της Τουρκίας, Ercument Yavuzalp, τα αποτελέσματα αυτά ήταν καλά για την Τουρκία και «η απομάκρυνση των 10 χιλιάδων Ελλήνων στρατιωτών από την Κύπρο θα βοηθούσε την Τουρκία αργότερα, το 1974, στη διάρκεια της στρατιωτικής επιχείρησης…»
Η σύγκρουση της Kοφίνου αποτελεί ακόμη μέρος του παζλ που προσπαθούμε να λύσουμε διότι εκείνοι που ευθύνονται για τις προκλήσεις και την επίθεση δεν έχουν μιλήσει. Δεν τους ζήτησε κανένας να μιλήσουν, εκτός από οργανώσεις όπως την «Εργατική Δημοκρατία» στο νότιο μέρος του νησιού που δημοσίευσε μια λεπτομερή έκθεση το 1991.... Εκείνοι, όμως, που έδωσαν τις διαταγές για την πρόκληση έντασης και την επίθεση εναντίον των χωριών είναι ακόμη ελεύθεροι αφού οι κοινότητές μας δεν απαιτούν να μάθουν γιατί συνέβηκαν αυτά τα γεγονότα και πώς ακριβώς συνέβηκαν. Αυτά είναι τα ελλείποντα κομμάτια της κοινής μας ιστορίας στην Κύπρο, της ιστορίας μας που γράψαμε με τον τρόπο που την γράψαμε και την διαμορφώσαμε: με πολύ αίμα και δάκρυα που περιμένουν ακόμα να ξεπλυθούν… Μόνο αν διεκδικήσουμε την κοινή μας ιστορία, με όλες τις φρικαλεότητες και όλα τα λάθη της, ανεξάρτητα από πού προήλθαν, θα μπορέσουμε ίσως να δημιουργήσουμε κάποια κατανόηση για το τι ακριβώς συνέβη σ' αυτό το νησί... Διαφορετικά, το παζλ θα παραμείνει για το καθένα να το ερμηνεύσει σύμφωνα με τα συμφέροντα και τις ανάγκες του και όχι σύμφωνα με τα κοινά συμφέροντα των δύο κύριων κοινοτήτων του νησιού μας…»

Photos:

1. Κοφίνου - Φωτογραφία από το Σωτήρη Σάββα
2. Ένας Τουρκοκυπριος τραυματισμένος στην Κοφίνου

(*) Article published in the POLITIS newspaper on the 10th of November, 2019 Sunday.

Thursday, October 24, 2019

Kıbrıs’taki katliamları kendine dert edinen ressam Mihalis Kirlitças anısına...

YENİDÜZEN
Kıbrıs: Anlatılmamış Öyküler...
Sevgül Uludağ

*** Sekiz yıl önce kaybettiğimiz Mihalis Kirlitças anısına…

Kıbrıs'taki katliamları kendine dert edinen ressam Mihalis Kirlitças anlatıyor…

Sevgül Uludağ

8 sene önce Mihalis Kirlitças'ı kaybettiydik... Işıklarda olsun...

Mihalis Kirlitças, olağanüstü bir insandı... YENİDÜZEN'de "Kıbrıs: Anlatılmamış Öyküler" sayfalarımızda onunla yaptığımız geniş röportajı Aralık 2008'de yayımlamıştık...Mihalis Kirlitças bütün ömrünü barış, demokrasi ve özgürlük mücadelesine adamış bir insandı... Bir aktivistti, bir sendikacıydı, bir eylem adamıydı... Aynı zamanda bir ressamdı...Henüz 1989 yılında Larnaka'da bir sergi açmıştı... "Atlılar, Terazi ve Dohni'de öldürülen 229 Kıbrıslıtürk'ün anısına" adını verdiği bu sergide Muratağa-Atlılar-Sandallar katliamı ile Dohni-Terazi katliamında öldürülenler için yaptığı resimleri sergilemişti. Larnaka Belediyesi bu resimlerden birisini satın alıp belediyenin duvarına astıktan sonra Kirlitças'a saldırılar başlamıştı. Kıbrıs Cumhuriyeti parlamentosunda bu resim tartışma konusu olmuş, bazı aşırı sağcı parlamenterler, Kirlitças'ı "hainlik"le, bir resmini satın alan Larnaka Belediyesi'ni de "Türk propagandasını finanse etmekle" suçlamışlardı.Mihalis Kirlitças, özellikle Muratağa-Atlılar-Sandallar katliamını çok geniş biçimde araştırmış, bildiklerini bizlerle bu sayfada yayımlanan röportajında çok ayrıntılı biçimde paylaşmıştı... Bunlar, katliamla ilgili çok değerli bilgilerdi... Kirlitças, 11 Kıbrıslıtürk'ün "Kayıp Otobüs"ünü de çok iyi araştırmıştı – Oroklini'de bir kuyuya gömülen ve Kayıplar Komitesi kazılarında onlardan geride kalanlar bulunup da ailelerine iade edilen bu "kayıp" Kıbrıslıtürkler'in ailelerinin her yıl anma gününde Oroklini'de çok iyi biçimde karşılanıp ağırlanması için organizatörlerden birisiydi... Hayatını barışa adamıştı, hastalık onu vuruncaya kadar da ömrünü böyle geçirmişti...İki toplumlu barış gruplarının organizesinde gönüllü olarak aktif yer alan, pek çok afişe imzasını koyan, ünlü Che takvimini hazırlayan Kirlitças'ın pek çok Kıbrıslıtürk arkadaşı da vardı...Bu olağanüstü insan, bir süreden beridir kanserle boğuşmaktaydı... Sekiz sene önce böyle bir günde yaşamını yitirdi... Adamız, olağanüstü bir evladını zamansız yitirdi... Cenazesi Oroklini köyünde yapıldı... Kıbrıs'ta barışseverlerin başı sağolsun... Yeri kolay kolay doldurulamayacak bir boşluk bıraktı geride... Nurlar içinde yatsın...

Onunla YENİDÜZEN'de "Kıbrıs: Anlatılmamış Öyküler" yazı dizimizde yaptığımız geniş röportajı, onun çok değerli anısına tekrar yayımlıyoruz… Bu röportaj Aralık 2008'de YENİDÜZEN'deki sayfalarımızda yayımlanmıştı…

Kirlitças'la 2008'de yaptığımız röportaj şöyleydi:

"Mihalis Kirlitças, Kıbrıs'ta tanıyabileceğiniz en ilginç insanlardan biri... Öncelikle onun 60 yaşında olduğuna bir türlü inanamıyoruz – Tony ve ben, tabir caizse, az daha oturduğumuz yerden düşüyoruz! Çünkü hiçbir şekilde 60 yaşında göstermiyor... Belki de bu, onun aktivist yaşamından, dünyayla her dönem enternasyonal bağlarından, Oroklini köyünde kendine kurduğu sessiz, sakin ve dingin yaşamdan kaynaklanıyor...
Mihalis için "olağanüstü" bir insan tanımlaması yapabilirim... Henüz 1989 yılında Larnaka'da bir resim sergisi açıyor – sergi "Peygamberler ve Şairler" başlığını taşıyor... Nazım Hikmet anısına yaptığı resimler de var ve bu sergiye koyduğu resimlerden birini Muratağa-Atlılar-Sandallar ve Dohni'de öldürülen Kıbrıslıtürkler'in anısına ithaf ediyor... Resimi Larnaka Belediyesi satın alıyor ve o zaman kıyametler kopuyor! Güney Kıbrıs'taki Temsilciler Meclisi'nde bazı milletvekilleri, Larnaka Belediyesi'ni bu resmi satın almakla "Denktaş'ın propagandasına para yatırmakla" suçluyorlar!
Mihalis'i görmeye Tony Angastiniodis'le birlikte gidiyoruz çünkü Mihalis onun arkadaşı... Kaç zamandır Tony, onunla mutlaka konuşmam gerektiğinden söz ediyordu – nihayet bu röportajı ayarladığımızda, doğa da bize bir jest yapıp güneşli bir gün armağan ediyor...
Mihalis Oronklini köyünde yaşıyor... Beni, yazılarımdan tanıyor – konuştukça ortak arkadaşlarımız olduğunu keşfediyoruz... Stüdyosunda oturuyoruz... Her taraf büyük boy yağlıboya resimlerle dolu... Bunlardan bir tanesi Lefkonuk'ta öldürülen Melenikas'ın portresinin de bulunduğu bir resim... Lorca ve Che'nin de yağlıboya portreleri asılı... Mihalis, Tony'yle birlikte asma kata bir kitap aramaya çıktıklarında, ben de arkalarından yangın merdivenini andıran daracık basamakları tırmanıyorum – tam karşımda Adalı'nın yağlıboya tablosunu gördüğümde, hayretler içinde kalıyorum! Altında Türkçe olarak "Yaseminler koparılamaz!" yazıyor! Bu resmi, Kutlu Adalı öldürüldükten birkaç yıl sonra yaptığını anlatıyor... İşte o zaman onun başka yağlıboyalarını daha önce görmüş olduğumu hatırlıyorum! Evet! Ayhan Hikmet, Ahmet Muzaffer Gürkan, Kutlu Adalı, Derviş Ali Kavazoğlu ve Kostas Mişaulis'i birarada gösteren bir çalışmasını YENİÇAĞ gazetesinin duvarında asılı görmüştüm! Demek Mihalis, o ressam... Yurdunda ve dünyada olup bitenlere son derece duyarlı Mihalis Kirlitças, bize Muratağa-Atlılar-Sandallar katliamında rol almış bazı kişileri de anlatıyor... Mihalis Londra'da yetişmiş çünkü o doğmadan çok önce, babası İngiltere'ye göç etmiş... Ancak 1980'li yıllarda Kıbrıs'a döndüğü zaman, Muratağa katliamıyla ilgili ayrıntıları tesadüfen öğrenmiş... Lefkonuk'ta 1958 yılında Melenikas'ı "hain" olduğu gerekçesiyle taşlayarak öldüren Grivasçı ekipten bazılarının, Muratağa-Atlılar-Sandallar'daki katliama karıştıkları anlaşılıyor... En azından emir-komuta zincirinde karşımıza çıkan bazı isimler bunu gösteriyor gibi...
1964 yılında Yusuf Tosun'un sürdüğü, içinde toplam 11 kişi bulunan Larnaka'dan Dikelya'ya giderken "kayıp" olan otobüsün hikayesini biliyor – otobüste bulunan insanlar geçtiğimiz aylarda şu anda Mihalis'in yaşadığı köy olan Oroklini'de yapılan kazılar sonucu ortaya çıkarılmıştı... Tosun'a ait otobüste bulunanların öldürülüşüne tanık olan ve küçük bir şirosu bulunan bir köylünün, o günlerde onları gömmeye zorlandığını, bu yüzden bir süre sonra adamın aklını yitirdiğini anlatıyor... Tarlalarda çalışırken otobüstekilerin başına gelenleri uzaktan izleyen bir kadının da bir süre sonra çıldırdığını anlatıyorlarmış...
Otobüsün kaybolduğu günlerde, Oroklini'nin girişinde, sahilde bulunan bir evde, bir Kıbrıslırum'la birlikte yaşayan bir Kıbrıslıtürk'ün de öldürüldüğünü anlatıyor bize... Bunu da köye yerleştikten sonra anlatılırken duymuş... Bir Kıbrıslırum'la birlikte yaşayan ya da evli olan bu Kıbrıslıtürk acaba kimdi? "Kayıplar listesi"nde adı bile bulunmayabilir – çünkü o günlerde Kıbrıslıtürkler'le Kıbrıslırumlar evleneceği zaman isimlerini ve dinlerini değiştirmek zorundaydılar... Bu yüzden adı "kayıplar listesi"ne girmemiş olabilir diye düşünüyoruz...
Oroklini, bu köyde yaşayanların çok iyi bildiği, ancak dışarıda telaffuz edilmeyen "sırlarla" dolu... Oroklini'ye tekrar giderek, bu "sırlar"la ilgili konuşmak isteyen insanları belki bulabiliriz... Mihalis'le tekrar buluşmak üzere sözleşiyoruz...
Oroklini'ye giderken bize gülümseyen doğa, dönüş yolunda sanki kararıyor... Belki de anlatılanlar içimizi karartmış – katliamlarla ilgili somut verilere ulaştıkça, katillerin portreleri kendiliğinden ortaya çıktıkça, durum daha da mide bulandırıcı oluyor...Belki bundan, Tony'yle dönüş yolunda pek az konuşuyoruz – arabaya sessizlik hakim oluyor... Arada bir öğrendiğimiz yeni şeyleri, eskiden bildiğimiz parçalarla birleştiriyoruz ama sonra yine sessizlik...
Mihalis Kirlitças'la röportajımız şöyle:

SORU: Mihalis, soyadın "Kirlitças" ne anlama geliyor?
MİHALİS KİRLİTÇAS: "Kirli" sözcüğünden geldiği söyleniyor... Büyükbabamın lakabı idi bu... Harika bir insandı o gerçekten!

SORU: Adı neydi?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hristus... Lefkonuklu'ydu büyükbabam... Ancak röportaja başlarken şunu söylemek istiyorum: Şu anda bulunduğumuz noktada, benim için esas olan geçmişi deşmek değildir. Benim için esas olan, bizim tek bir halk olduğumuzu ve çözümün kesinlikle vazgeçilmez olduğunu gerçekten anlayan insanları birleştirmektir. Referandum sonrası hayatımı bu çerçevede yaşıyorum... Referandum öncesi de herşey "Hemen barış! Hemen çözüm! Adamızı hemen birleştirmeliyiz!" çerçevesinde idi...

SORU: Biraz ailenden söz eder misin?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Annem Flamudi'dendir (Mersinlik) – bu esas olarak Venedikli nüfusa sahip bir köydü. Babam ise Lefkonuklu'dur (Geçitkale). Babam, gerçekten olağanüstü insanların bulunduğu bir ailede büyüme şansına sahipti... Bunu, dedem olduğu için söylemiyorum... Annemin adı Hristalleni'dir. Annemin dedesinin soyadı "Skudella" idi...

SORU: "Skudella"nın ne anlama geldiğini biliyor musun?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hayır... Ancak tek bildiğim, birkaç yıl önce bir İtalyan filmi seyretmiştim – filmin sonunda teknisyenlerden birinin soyadının "Skudella" olduğunu görmüştüm! Çok etkilenmiştim bundan! Babamın babası yani Hristus Kirlitças, çok ama çok özel birisiydi. Neden öyleydi? Çünkü Hristus, hastaları tedavi ederdi... Hatta Pergama'da iki toplumlu buluşmalardan birinde Mandrez'den bir Kıbrıslıtürk kadınla tanışmıştım – bu kadın doğduğu zaman tüm kol ve bacakları çıkıkmış... Doğumundan birkaç saat sonra onu Lefkonuk'a götürmüşler, büyükbabama... Bizim evde kalmışlar iki hafta boyunca – ve büyükbabam onu iyileştirmiş!...

SORU: Tıpkı benim büyükdedem Karakadı gibi yani! Ona da "Lapta Büyücüsü" ("Magos tin Lapithos") derlerdi – büyücü olduğundan değil, hastaları iyileştirmesinden, hayvanları evcilleştirmesinden ötürü!...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Dedem yetenekliydi, kendi kendini yetiştirmişti, büyüyle ilgisi yoktu bunların, bilimle alakası vardı... Tahta parçaları, bandajlar kullanırdı, zeytinyağı ve masaj kullanıyordu. Büyükbabam, aslında Kıbrıslıtürk arkadaşlarıyla birlikte olmayı daha çok tercih ediyordu... Çok iyi dansederdi – çok iyi şarkı söylerdi her iki dilde de, Rumca da ama daha çok Türkçe... Herhangi birisinin elini öpmeme karşıydı, o insanın eli öpülmeye gerçekten layık olması gerekirdi, elini öpmem için. Papazların elini öpmeme bile izin vermezdi! Çok havalı bir anarşistti yani! Amcalarımdan biri bir hayvanı dövdüğü için 70 yaşın üstündeki büyükbabam, ona vurmuştu!
Kıbrıslıtürkler köyden kovulduğu zaman, Kıbrıslıtürk arkadaşlarından birini evine almıştı... Ancak adı neydi onun, hatırlamıyorum...
Bir yandan TMT bir tarafa çekiyor, Kıbrıslırum faşistler de itiyordu ve bir şekilde çabalarını koordine etmiş olmalılar çünkü sonuçta bu yüzden 1960'larda köyün "temizlendiğini" hatırlıyorum – boş evleri hatırlıyorum, o boş evlerin yanından geçerken hayaletimsi atmosferi hatırlıyorum köyde...

SORU: "Ganimet" yapıldığını hatırlıyor musun?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Kıbrıs'ta değildim ki... Ben Londra'da doğdum, 1946'da...

SORU: Yani Lefkonuk'ta büyüdün, öyle mi?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hayır, hayır! Londra'da doğup büyüdüm... Babam, Lefkonuk'tan 9-10 yaşlarındayken ayrılarak Mağusa'ya gitmişti – terzi olacaktı. Küçük bir çocuktu ancak o dönem "illegal" olan sendikal harekete katılmıştı... Çıraktı... Küçücük yaşında sendikal harekete katıldığı için, bilmeden Kıbrıs Komünist Partisi'yle bağlantı kurdu – devrim, dünya tarihi gibi konularda eğitim aldı... Onun adı da Mihalis, tıpkı benimki gibi... Babamda bir damlacık bile ırkçılık ya da milliyetçilik bulamazsınız... Böyle bir şey yoktur! Yani doğru şeyi söyler, doğru şeyi yapar anlamında değil, doğasında böyle bir şey yok yani adamın! Biraz atlayarak gidiyorum anlattıklarıma ama örneğin 1950'li yılların sonlarında pek çok Kıbrıslıtürk, yaşamlarından endişe ederek Kıbrıs'tan ayrılıyordu – gelip Londra'da bizde kalıyorlardı mesela, bunu hatırlıyorum...

SORU: Yani baban, sendikal harekete ve Kıbrıs Komünist Partisi'ne katıldıktan sonra Londra'ya gittiydi...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Londra'ya gittiydi evet... 1935-36 yıllarıydı – çok gençti o zaman.... Yine terzilik yapıyordu...

SORU: Nerede yaşıyordunuz Londra'da?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Camden Town, Holloway... Ben de orada doğdum...

SORU: Bu arada annen ne yapıyordu?
MİHALİS KİRLİTÇAS: O da dikiş makinelerinde dikiş dikiyordu fabrikalarda... O günlerde bu fabrikaların sahipleri İtalyanlar ya da Yahudiler idi... Bunu da hatırlıyorum... Kadınlarla erkeklerin çalıştığı bu atölyeleri hatırlıyorum – o günlerde bu atölyelerin sahipleri gerçekten ilericiydiler, bunu da hatırlıyorum.

SORU: Onları neden böyle tanımlıyorsun?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Örneğin İngiltere'de işçiler işçiydiler ve o günlerde bir sınıf bilincine sahiptiler – yabancı işçiler, şimdiki yabancı işçiler gibiydiler... Daha iyi bir yaşam peşindeydiler... İspanyol ya da İtalyansalar, hayatta kalabilmek için kaçmışlardı ülkelerinden. Bazı fabrika sahipleri de böyleydi... Eğer Yahudi ya da İtalyan veya İspanyolsaydılar, antifaşisttiler ve hayatta kalabilmek için kaçmışlardı ülkelerinden. Tabii, kar etmek zorundaydılar da! Böyle bir durum yani... Çok ilerici, çok aydın bir çevreydi bu söylediğim... Babam sürekli kitap satın alıyordu – çok şanslıydık çünkü örneğin Yunanistan'dan ya da Commonwealth (Ortak Pazar) ülkelerinden, mesela Rodezya, Güney Afrika, Kenya vs. gibi ülkelerden sürgüne gelen kişileri tanımıştık...

SORU: Yani bağı vardı... Yani hareketle bağını sürdürdü!
MİHALİS KİRLİTÇAS: Tabii! Babam harekete tümüyle bağlıydı – bu yüzden hiçbir zaman para kazanmadı – çok usta bir terzi olduğu halde, kendi adına para kazanmadı. İngiltere'de de, Kıbrıs'ta da partinin kuruluşunu gerçekleştirdi onun kuşağı... 1960'lı yılların başlarına kadar hayatına egemen olan şey partiydi... Ve biri iç, biri de dış nedenlerden ötürü, o ve onun gibi binlercesi AKEL'le ters düştüler. İç neden ENOSİS idi... ENOSİS kararı hiçbir zaman, partinin herhangi resmi bir organı tarafından kabul edilmiş değildi – hiçbir zaman resmi olarak kabul edilmiş değildi.

SORU: Yani baban, ENOSİS düşüncesine karşıydı demek istiyorsun...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, elbette! Tüm eski kuşak ve bazı liderler de buna karşıydı... Plutis Servas da karşıydı buna... Dış neden ise, Sovyetler Birliği'nin rolünün değişmesiydi... Emperyalizmle, şovenizmle çeşitli uzlaşılardı... Ve babam gibi insanlar hakkında kovuşturmaya gidildi, onlara çamur atıldı, Stalinizmin en kötü biçimini yaşadılar böylece – babam Stalin'i seviyordu oysa... Stalinizmin en kötü öğeleri kullanıldı onlara karşı – toplantılarda aşağılandılar mesela...

SORU: Yani tüm bunlar Londra'da oluyordu...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, Londra'da oluyordu, bazı şeyler de Kıbrıs'ta oluyordu. Elbette bu eski yoldaşların tek hatası, bir araya gelip örgütlenmemiş olmalarıydı... Hiçbir zaman örgütlenmediler – suçlanıyorlardı, öyleyse örgütlenmeliydiler ama yapmadılar bunu... Aynı şey bugün de geçerlidir. İnsanlar söyleneceğine ya da sessiz kalacaklarına, örgütlenmelidirler...

SORU: Yani böylesi bir ortamda büyüyordun sen... Büyürken Kıbrıs'la herhangi bir bağın var mıydı? Senin için "Kıbrıs" neydi yani?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Bebekken getirmişti annem beni Kıbrıs'a. Sonra da gidip geliyorduk... Biraz karışıktır bu hikaye – annem beni Kıbrıs'ta bırakacaktı, olmadı bu, geri gittim falan filan... 1960'ta gelmiştik Kıbrıs'a – 14 yaşlarında falandım, gene Kıbrıs'ta kalma niyetiyle gelmiştik. Ancak babam aptal değildi, iklimi hissedebiliyordu, Kıbrıs'ta neler olduğunu görebiliyordu. Zürih anlaşmasını uygulamaya niyet olmadığını görmüştü... Pek çok kişi gibi, o da, perde gerisinde neler olup bittiğini biliyor olmalıydı... Babam hala parti üyesiydi, inatla sürdürüyordu üyeliğini. Ancak Kıbrıs o kadar küçük bir yer ki – mesela bazı liderler ailenizdendir, artı, insanlar dedikodu yaparlar ve kokuyu alabilirsiniz...Eğer uyanıksanız ve naif biri değilseniz, o zaman neler olup bittiğinin kokusunu alabilirsiniz yani... Böylece geriye döndük, Londra'ya...
1974'te Kıbrıs'a geri dönmeyi planlıyorduk – hatta annemle babam Derinya'da küçük bir arsa da satın almışlardı. Bu arsa şimdi "ara bölge"de kaldı! Yani dönüş hazırlığı yapıyorlardı ancak 1974 olayları meydana geldi ve olmadı...

SORU: Bu arada sen ne yapıyordun Londra'da?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Sanat Okulu'na gitmeyi başarmıştım... Bu, öğrenci hareketlerinin patlama yaptığı yıllara rastlıyordu... Vietnam Savaşı yaşanıyordu... Ben de bu savaş karşıtı hareketin örgütlenmesine bütünüyle katılmaktaydım... Pek çok örgütle bağlantımız vardı – böylece Filistinli arkadaşlarımla tanıştım, Türk arkadaşlarımla tanıştım, Zimbabveli dostlarla tanıştım... Koleji bitirince sanayide çalışmaya başladım... Hiçbir zaman resim yapmaktan vazgeçmedim ama öğretmenlik yapmayı falan düşünmüyordum. Sanayide çalışmaya başladım. Bu arada Vietnam savaşına karşı hareketin uluslararası örgütlenmesinde yer alıyordum, Filistin'le dayanışma hareketinde yer alıyordum, sendikal hareketteydim... Hiçbir zaman gerçekten Kıbrıslılar'ın Londra'daki örgütlenmelerine katılmadım – Kıbrıslılar biraz izoleydiler...

SORU: Neden öyleydiler sence?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Para kazanmaya çalışıyorlardı... Öğrenciyken de öğrenci hareketinde değildim – öğrencilerle tek bağlantım da siyasiydi, öğrencilerin sorunlarına yönelik değildi... Çok sıkı çalıştık, bazı şeyler kazandık, bazı şeyler başardık... O yıllarla ilgili ne söyleyebilirim, kestiremiyorum...

SORU: Kıbrıs'a ne zaman döndün?
MİHALİS KİRLİTÇAS: 1986'da... Londra'da bir süre sonra herşey zorlaşmaya başlamıştı – bazı yoldaşlarımız hapisteydi, bunun gibi şeyler... Mesela Ford araba şirketinde çalışıyordum, Londra'nın hemen dışında – çok güçlü bir örgütlenmeye gitmiştik orada. İşçilerin çoğunluğu Pencaplı'ydı – biraz da Pakistanlı vardı. Ve fabrikanın benim çalıştığım bölümünde, faşistleri yenmeyi başarmıştık – hatta seçimlerde bile faşistleri yenmiştik. Fabrikaya gittiğimde, beyazlar, yani İngiliz işçiler ağırlıkla, "Milli Cephe" (National Front) gibi faşist partilerde örgütlenmişlerdi... Onları yenmeyi başarmıştık. Birazcık da "proleterya diktatörlüğü"nü hayata geçirmeyi başarmıştık orada! Yeterince güç kazandığımız zaman, ben sendika yetkilisi olarak seçilmiştim – kendi vardiyamda böyleydim... Fabrikaya gazeteler getiriyorduk, bültenler getiriyorduk... Çok iyi gizli bir örgütlenmemiz vardı... Bu süreçte, bir noktada, tuvaletlerde faşist örgütün başkanıyla bir toplantı yapmıştım. Aptal değildiler – çok kurnazdılar. Sapkın diyebileceğim bir tür sınıf bilinçleri vardı bunların... Onlara "Bizlerden herhangi birisine dokanırsanız, faşist bildirilerinizden herhangi birini bu fabrikaya sokarsanız, bundan çok zarar göreceksiniz..." demiştim. Açık bir savaş ilan etmiştik onlara – ya hep, ya hiç'ti durum! Ya onlar, ya biz olacaktık. O noktaya varmıştık. Ve o tarihsel momentte, savaşı kazanmıştık... Bu faşistler bir aileyi öldürmüşlerdi – işçilerimizden birinin evine bomba atmışlardı, molotof kokteyli atmışlardı adamın evine ve karısı ile iki kızı ölmüştü bu bombadan... Sanırım 1983-84 yıllarıydı...
O dönem için kazanmıştık ancak sürekli çatışma vardı – polis sürekli işçilerimizi tutukluyordu... Gerçekten örgütleniyorduk ve yerel cemaatler üzerinde, Londra'nın o bölgesinde önemli bir etki yaratıyorduk – Liverpool'a, Manchester'de büyük etki yaratıyorduk. Hindistanlı İşçiler Örgütü'yle çok güçlü bağlarımız vardı. Bu çok büyük bir örgüttü. Siyah İşçiler Birlik Partisi'yle çok iyi bağlarımız vardı – bu da başka bir Marksist-Leninist örgütlenmeydi... Yani etki yaratmaya başlıyorduk... Böylece hem faşistler saldırıyordu bize, hem de polis. Birkaç yoldaşımız hapse atılmıştı. Ben serbest bırakılıyordum... İyi bir örgütlenmemiz olduğu halde, küçük küçük örgütlenmeler sürdürülebilir değillerdi – sorumluluğu sürdüremezlerdi... Küçük kıskançlıklar giriyordu araya, içten içe bazı şeyler bozuluyordu. İlk eşimle Kıbrıs'a tatil yapmaya gelmiştim. Bir Cuma akşamı gelmiştik – Larnaka dışında bir göçmen köyü olan Koççinos'ta kalıyorduk... Cuma akşamı gelmiştim ve uyumuştum – uyandığımda Pazar sabahtı... Oysa ben Cumartesi sabah olduğunu sanıyordum... Uyumuştum, uyumuştum, uyumuştum! Uyandığımda, kendimi farklı hissetmiştim. İyiydim – dönüp geriye baktığımda tüm o yıllar boyunca deli gibi koşuşturmuş olmalıyım diye düşündüm, "Şunu da yapayım, bunu da yapayım" diye koşuşturup durmuştum. Buradaki durumu da görünce, belki de artık birazcık Kıbrıs'a konsantre olmanın zamanının geldiğini düşündüm. Belki artık geriye çekilip insani katkımı yapmanın zamanının geldiğini düşündüm – benim insani katkım da resimlerimdi ve birazcık da insan gibi yaşamak istiyordum artık. Ben kimdim? Kimdim yani? Böylece Kıbrıs'a dönmeye karar verdim. İngiltere'ye geri gittim, işlerimi hallettim. Bu arada eşimle ayrıldık çünkü Kıbrıs'a gelmek istemiyordu – çok dostça, uygarca ayrılmıştık.
Kıbrıs'a dönmeden önce birkaç sergim olmuştu Londra'da – bunlar çok başarılı olmuştu. Nazım Hikmet'in şiirlerini popülerleştiriyordum. Neden böyle yapıyordum? Çünkü Kıbrıs'ta herkes Nazım Hikmet'i biliyordu ama herkes bir şiirinin yalnızca bir parçacığını biliyordu – "Sen yanmasan, ben yanmasam, nasıl çıkar karanlıklar aydınlığa?" dizelerini... Ve Rumca çevirisi de bu dizelerin bir şiirin parçasından çok kulağa kötü gelen bir slogana dönüştürmüştü... Nazım Hikmet'i popülerleştirmeye karar verdim – pek çok resim yaptım, çok sayıda insan gördü bu resimleri... Pek çok Kıbrıslı gördü bu resimleri Londra'da... İstediğim bir diğer şey, insanların Nazım Hikmet'in hayatını birazcık öğrenmeleriydi – onun da satılmış bazı bürokratlar tarafından kovuşturmaya uğradığını öğrenmelerini istiyordum... Aynı mentalite AKEL'de ve başka yerlerde de vardı! Nazım Hikmet, son şiirlerinden birinde, otobiyografisiyle ilgili olan şiirinde, "Beni partiden atmak istiyorlar" diyordu... "Ancak onların hayatını kolaylaştıracak değilim" diyordu... Nazım Hikmet'e adadığım bu sergiyi gerçekleştirdim. Türk örgütlerle çok çok iyi ilişkilerimiz vardı – ancak bu da sorunlarla karşılaşmaya başlamıştı çünkü Türk komünistler de kendi aralarında kavgaya tutuşmuşlardı! "Birazcık yavaşlayacağım, Kıbrıs'a döneceğim, orada kendi katkımı yapacağım, sade bir yaşam sürdüreceğim – Kıbrıs'ta hala en önemli sorun şovenizmdir" diye düşünüyordum.
Kıbrıs'ta esas olan şovenizme karşı savaşmaktır ve tüm uygar insanları birleştirerek, çocuklarımızı bu korkunç hastalıktan korumaktır – çünkü bu hastalık okullardadır, futbol kulüplerindedir – hatta ana sütüne bile karışmıştır şovenizm!
Kıbrıs'a dönüp AKEL'le çalışmaya başladığımda, onların şovenizme karşı savaşmaya gerçekten ilgi duymadıklarını kavradım... Oysa AKEL üyelerinin %20-30 kadarı çok bilinçli anti-şovenisttirler ve neyin ne olduğunu çok iyi bilirler – ve ilerlemenin tek yolunun toplumda ve partide şovenizmi yenmek olduğunun bilincindedirler. Ortalarda bir yerde olan büyük üye kitlesi de birazcık bunun bilincindedir – ve bir de gerici unsurlar var... İdeolojik olarak zaaflar taşıyan bir liderlik var, onlardan çok daha iyi konumda insanlar vardır oysa. Öyleyse ne yapmalıydı?
Bir hareket yaratmaya çalıştık, partilerin de etkisiyle bunun büyümesini istedik – Ledra Palace'ta, Pile'de, Pergama'da iki toplumlu buluşmalar yaptık – ve bu şahane fırsatı CTP'ye ama esas olarak AKEL'e sunduk. Özellikle AKEL, bu hareketin öncülüğünü yapmaya ilgi duymuyordu!
Öyleyse kimlerle çalışıyorduk? Ta başından Özgür'le, İzzet'le, Durduran'la biraraya gelmiştik... AKEL'i teşvik ediyorduk, bu insanlarla gerçekten konuşsunlar diye...


SORU: Muratağa-Atlılar-Sandallar katliamıyla ilgili bilgileri nasıl öğrendiğini anlatabilir misin Mihalis?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Bu konuda bilgiyi on yıl kadar önce tesadüfen, yaşlı bir kadından öğrendim. Koççines köyünde yaşıyordu – hastaneye gitmişti ve geçmişte köyünde yaşayan bazı Kıbrıslıtürk kadınlarla karşılaşmıştı. 1996-97 yılları olmalıydı.. Kadın, aslında Lefkonuklu'ydu ama Piyi Peristeronalı'ya (Alaniçi) evlenmişti. Bunca yıl aradan sonra, bir zamanlar komşusu olan Kıbrıslıtürk kadınlarla hastanede karşılaşmıştı. Ve bana "Onlar tıpkı kızkardeşlerim gibiydi" diyordu... Onları görmekten çok mutlu olmuştu, çok duygulanmıştı... Ve o zaman bazı şeyleri hatırlamaya başlamıştı... Tesadüfen yanında oturuyordum bu kadının ve bazı şeyleri hatırlamaya başladığında, aniden konuşmaya başlamıştı – eski zamanlarla ilgili konuşuyordu... Konuşurken, "Ahhh! Neler yaptık! Onlara neler yaptık!" diyordu... Bunları söylerken, aniden oğlundan bahsetmeye başlamıştı... Onun adı da M. idi... Anlattıklarından çıkardığım şudur:
Piyi Peristerona (Piperisterona-Alaniçi) köyünden kaçtıkları zaman 1974'te, Ksilofau yöresinde bir tarlada kalmaya başlamışlardı... Ancak bir sabah çok erken, genç adamlardan oluşan bir grup görmüştü – köyden ayrılıyorlardı... Ve kadın kendi kendine "İyi bir şey için gidiyor olamazlar!" demişti... Gün yeni doğmuştu ki bu grup geriye dönmüştü... O zaman oğluna "Ye mu, bu e biye de? Nan bu game de?" yani "Oğlum, nereye gittin? Ne yaptın?" demişti... Tüm bunlar bir Shakespeare trajedisinin öğelerini taşıyor... Karanlık, kötü, temiz bir şey olamaz yaptıkları, kötü bir şey yani...
O zaman kadına "Peki nereye gittiklerini öğrendin mi?" demiştim... "O yer oğlum" demişti bana, "hani Mağusa'nın dışındaki o yer..."
Bu bana göre Muratağa-Sandallar-Atlılar'dı...
Tekrar karşılaştığımızda, ondan tekrar bilgi istemiştim... Bana bilgi vermiyordu. Birisini koruduğundan falan değil, yalnızca benim nasıl düşündüğümü anlayamıyordu... Kendi insanlarının böylesi bir şey yapmış olmasından iğreniyordu...
Ancak biliyorum ki, M., iki kişiyle çalışıyordu... Onlar da EOKA-B'ci idi... Böylece çevreme sorular sormaya başlamıştım. Ovgoru'da yaşayan L. isimli bir adam, bu olaylara karışmış olmalıydı. Babam da aynı sonuca varmıştı ancak elimde hiçbir kanıt yoktur bu konuda.

SORU: Nasıl birisiydi bu L. dediğin adam?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Bir aile adamı – ailesi için herşeyi yapabilecek birisi... Bazı yönlerden "düzgün" bir adam – şu anlamda, kumar oynamaz, kadınların peşinde koşmaz, alkolik değildir falan filan... Daha önce, bu tür insanlarda sapkın bir sınıf bilinci olduğundan söz etmiştim. L.'nin de sapkın idealleri var. Onun için özür diliyor değilim, yaptığı hiçbir şeye gerekçe bulmaya da çalışmıyorum. Sadece onu tarif ediyorum... Bir noktada, egosu olsun, idealler için ihtiyacı olsun, sapkınlaştı... Bu tür bir faşist işte adam... Sapkın idealleri oluştu – mücadele etmek, hayatına bir anlam katmak ihtiyacı vardı – onun bu ihtiyaçları, kötü milliyetçiler tarafından sömürüldü, manipüle edildi, kullanıldı... Bu kötü milliyetçilerin en bilinçlileri, ne yaptıklarını, kimin için yaptıklarını ve bu yaptıklarından kimlerin çıkar sağlayacağını çok iyi biliyorlardı... En bilinçlileri, tam olarak ne yaptıklarının bilincindeydiler oysa L. gibiler yarı yarıya bilincindeydiler ne yaptıklarının – daha aptal olanlar da vardı aralarında, onlar ne yaptıklarını hiç bilmiyorlardı.
Lurucina'dan çok küçük yaşlarda ayrılan ve Londra'da yaşamaya giden bir arkadaşım vardı – onun babası da Mesarya bölgesinden bir TMT'ciydi. Arkadaşım babasıyla tüm ilişkilerini kesmişti – onlarca yıl boyunca babasıyla görüşmemişti... Derken babası kansere yakalanmıştı, çok hasta olmuştu ve Londra'ya kanser tedavisine gelmişti. Bunlar, ben Londra'dan ayrılıp Kıbrıs'a gelmeden önce oluyordu. Eski TMT'ci ile ona göre "hain" olan oğlu barışacaktı... Arkadaşım F., babasıyla ilk buluşmalarına giderken, benim de yanında olmamda ve babasıyla tanışmamda ısrar etmişti. Ve şöyle bir şey oldu: Adam tam bir centilmendi, kendi kendini eğitmişti – mükemmel bir Rumca'yla bana "Nerelisin?" diye sormuştu. Ona "Lefkonuklu'yum" demiştim. "Benim en iyi arkadaşlarımdan biri Lefkonuklu'ydu" demişti bana. "Kim?" demiştim. Ve bulabileceğiniz en korkunç insanlardan birinin, EOKA'cı, EOKA-B'ci bir adamın adını söylemişti! Ç.'ydi bu adamın adı... .Ç., L'nin babasıydı... Ve tüm bunları örgütleyen de M. idi. M., korkunç bir adamdı... Hayatında hiç çalışmamıştı. Lefkaridisler'le, Yorgacisler'le bağlantılıydı... Elbette tüm bunların ardındaki kişi Yorgacis idi...

SORU: Muratağa-Sandallar-Atlılar'daki katliama karıştığı söylenen, aynı soyadını taşıyan iki isim var...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Oğulları olabilir onlar...

SORU: Hayatta mıdır bu adam?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hayır, hayır... Oğullarından biri Makarios yanlısı olduğu için öldürülmüştü EOKA-B tarafından ama kendisi hala EOKA-B olarak kalmaya devam etmişti! İsteseydim çok daha derin araştırmalar yapabilirdim ancak benim için detaylar o kadar da önemli değil...

SORU: Ancak Muratağa-Atlılar-Sandallar ile Palekitre'de (Balıkesir) yaşananlar farklıdır diğer yerlerden. Örneğin Çatoz'u ele alalım – bir grup savaş esiri vardı, komutan "öldürün bunları" dedi, öldürdüler ve gömdüler.
MİHALİS KİRLİTÇAS: Ertesi gece de Dohni yaşandı...

SORU: Dohni bile farklıdır bunlardan... Çünkü Muratağa-Atlılar-Sandallar'da olan şuydu: Erkekler tutuklanıp Leymosun'a gönderilmişti. Köyde yalnızca kadınlar ve çocuklar vardı. Ve bazı yaşlı adamlar. Ve Piyi Peristerona (Alaniçi), Aysergi (Yeni Boğaziçi), Lefkonuk'tan (Geçitkale) EOKA-B'ci 30 kişilik bir grup, köydeki kadınların ırzına geçmişlerdi... Genç kızların ırzına geçmeye başlamışlardı... Geride bir iz bırakmamak için tümünü öldürdüler... Palekitre'de de yaşananlar benzer çünkü 21 tane kadın ve çocuğu soğukkanlılıkla üç Kıbrıslıtürk öldürmüştü... Hatta Palekitre'de bir de bakire genç kızlar seçilmişti, ırzına geçilmek üzere... Eğer bir askersen ve cephedeysen ve savaşıyorsan, durum farklıdır. Buralarda doğrudan katliam yapıldı... Bebekler öldürüldü... Bunlar savaş suçu bile değildir, bunlar doğrudan insanlık suçudur...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Tarihleri bir kontrol et – ben hiçbir zaman tarihleri kontrol etmedim ancak Muratağa-Atlılar, ikinci işgale karşı yapılmış bir şeydi... Yani tüm olayın ardında gerçek beyinler vardır – bu yamyamlardan söz etmiyorum... İyice hesaplanmış bir plandı bu...

SORU: Lefkonuklu M.'den, oğlu öldürüldüğü halde EOKA-B'ci olmaya devam eden M.'den söz eder misin biraz?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Onun hakkında çok fazla bir şey bilmiyorum. Aslında Leymosunlu'ydu – Lefkonuklu değildi. Ancak tüm Mesarya bölgesi tanıyordu onu. Tipik bir oportünist gansterdi... Tam bir gangsterdi... Kıbrıs'ta yüksek sınıftan gangsterler, politikacılarla karışırlar... Yorgacis'in sağ kolu olmalıydı – öyle ofislerde falan değil ancak hareketi kitleselleştirmekte sağ kolu olmalıydı bu adam. Kitlesel faşist hareketi kurmak için sağ kolu olmasından bahsediyorum... Hükümette bir yeri vardı bu adamın – öyle bir işi vardı ki insanlara iş verebiliyordu, yol yaptırabiliyordu mesela, elektrik götürebiliyordu vesaire vesaire... Öylesi bir insandı ki tüm düğünlere giderdi mesela, milyonlarca gumbarosu vardı yani... Mesela devletin yol yapımında çalışan kişileri bu işe almıştı bakanlık adına... Oğullarından biri eski bir milletvekiliydi bu adamın.

SORU: Dionisis Malas'la bir röportaj yapmıştım ve bazı şeyler anlatmıştı. Muratağa-Sandallar'daki toplu mezardan iki de Hristiyan çıkmıştı, Kıbrıslıtürkler'le gömülmüş... Malas'a göre, bunlardan biri sözünü ettiğin M.'nin oğluydu... Yaralanmıştı, Maraş'taki hastanedeydi ve Aysergi'den EOKA-B'ciler gidip onu hastaneden alıp işkence yaparak öldürmüşlerdi. Ve onu da Muratağa'daki toplu mezara gömmüş olabilirlerdi falan...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hiçbir fikrim yoktu bu konuda... Herkes biliyor ki M.'nin oğullarından biri, kendi adamları tarafından öldürülmüştür...

SORU: Aynı insandan bahsediyoruz yani...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, evet!

SORU: Yani bu işlerin ardındaki itici güçtü ama kendi oğlunu da öldürmüşlerdi Makariosçu olduğu için!
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, evet! Oğullarından birini... Çünkü oğullarından biri ona karşı çıkıyordu!... Belki kendisi emir vermemiştir oğlunun öldürülmesi için ancak böyle oldu... Korkunç bir adamdı – Larnaka'da fahişelerle takılırdı falan filan... Tam bir oportünistti bu adam... Önce mesela "Digenisci"ydi, sonra Yorgacisçi, iktidarda kim varsa, ona göre pozisyonunu değiştiriyordu... Tam bir siyasi sülüktü... Bu tür insanlar var yani... Mesela Papadopulos da Yorgacis'le birlikteydi bir dönem ancak Yorgacis'in işinin bitecek olmasını öğrenince, ondan uzaklaşmıştı... Yorgacis İngilizler'le birlikteydi ancak ne zaman ki dolarların daha fazla geçerli olduğunu gördü ve Amerikalılar'ın geleceğini gördü, hemen saf değiştirmişti... Tik tik tik... Denktaş da öyle...
Tüm bunlar da İngilizler için sorundu... Çünkü İngilizler kendilerini arkalarından bıçaklanmış gibi hissediyorlardı, ihanete uğramış gibi hissediyorlardı...
Ancak M. anahtardır... Keşke babam burada olsaydı, o bu ayrıntıları daha çok bilirdi...

SORU: Nerededir baban?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Livatya'da bir yaşlılar evindedir... Çok yaşlıdır şimdi – tüm detayları bilmesinin yanısıra, konuların özünü bilir çünkü tüm bu insanları tanır... Bunların her yönünü bilir, iklimi bilir... AKEL geçen sene gelip ona bir madalya takdim etmişti... Parti dökümanlarına göre babam, en eski üyelerden biridir, eski partiyle bağlantılı. 10 ya da 11 yaşlarından başlar bağlantısı eski komünist partisiyle – sendikalardan ötürü. Küçük bir konuşma yapmışlardı ve sıra babama gelmişti. Babam "Beni onore ediyorsunuz" demişti "ancak onore etmeniz gerekenler var" diyerek parti üyesi olduğunu bildiği isimleri saymaya başlamıştı... Dülgerdiler, terziydiler, matbaa işçisiydiler, şahane yoldaşlarıydı bunlar... Tüm bunları hatırlamış ve adlarını saymıştı... Sonra da şöyle demişti: "Ancak, siz de parti olarak milliyetçiliğe ödün vermekten vazgeçmelisiniz" demişti... "Bu adada tüm sorunlar, sizin milliyetçiliğe verdiğiniz ödünlerden kaynaklanır" demişti... 87 yaşındadır babam – ve gerçekten sorunların özü buydu ve hala budur.

SORU: Sağlığı kırılgan mıdır şu anda?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet... Sinirleri kırılgandır... Hadi gidelim onunla tanış diyebilirim, çok da hoşuna gider bu – harika bir yoldaştır. Ancak bunu tavsiye etmem çünkü kalbi kırılmıştır adamın... Kalbi kırıktır... 1964'te onu partiden atmışlardı, yüzlerce düşünen, aydın yoldaşı atmışlardı. Sonra da onu geri almışlardı partiye... O dönem bile, hiçbir zaman parti aidatını yatırmaktan vazgeçmemişti, Kıbrıs'a geldiğinde her seçimde oyunu da vermişti partiye. Ancak referandum sonrasında artık boş oy atmaya başlamıştı... Ki bu, onun için bir tür devrimdir. Pek çok insan bunun önemini anlayamaz – sanki 180 derecelik bir dönüştür bu onun için... "Tamam değilsiniz, iyi değilsiniz" anlamına gelir bu...

SORU: Piyi köyünün muhtarı P.A.'nın bu grupların başında olduğu ve Muratağa-Sandallar'da büyük rol oynadığını söylüyorlar bir de... Hayattaymış, bir tekerlekli sandalyedeymiş diyorlar...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Bu ismi biliyorum...

SORU: Z.'yi biliyor musun? Leymosun'da din öğretmenliği yapıyor bir lisede... O da katliamda yer almış diyorlar...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Z. ailesi, Piyi köyündendir... Bu bölünmüş bir ailedir... Bunların yarısı solcudur, yarısı sağcıdır... Bazıları Oroklini'de yaşıyordu... Hala burada yaşayıp yaşamadıklarını bilmiyorum çünkü Oroklinili değillerdir. Köyün içinde yaşıyorlardı, göçmen bölgesinde değil... Bunlardan birinin oğlu benim öğrencimdi ve ilerici insanlardı. Ancak çok büyük bir ailedirler ve onlar hakkında fazla bir şey bilmiyorum. Piyi Peristerona'dandırlar... Tıpkı M. gibi... Bazı söylentiler vardı – bilemiyorum belki de yalnızca söylentiydi bu... Her zaman aile içinde şöyle bir söylenti dolaşırdı: Liderlerinin, Angastina'dan (Aslanköy) bir papaz olduğu söyleniyordu...

SORU: Aslında bir papaz ve oğullarıyla ilgili bazı şeyler duymuştum ben de...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Ah! Babam da böyle söylüyor!...

SORU: C.F.'nin adını duydun mu hiç? Veya A.K.R.'nin?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hayır...

SORU: Peki ya L.?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Lisili (Akdoğan) L. mi?

SORU: Aynı soyadında bir isim daha var katliama karışmış görünen...
MİHALİS KİRLİTÇAS: L. ailesinin tümü Lisi'dendir (Akdoğan).

SORU: Bir de berber var, G. soyadında...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Lefkonuklu olabilir bu aile... G. ailesi Lefkonuklu'dur... Bu ailenin çoğu berberdir zaten...

SORU: Yani berber bir aile bu G. ailesi...
MİHALİS KİRLİTÇAS: G. Türkçe bir sözcükten geliyor...

SORU: P.Y.?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Y.'ler başka bir köydendirler – Akatu'dandırlar (Tatlısu), Ardana (Ardahan), Flamudi (Mersinlik) köylerindendirler...

SORU: S.?
MİHALİS KİRLİTÇAS: S.'ler Lisili'dirler (Akdoğan).

SORU: Demek ki Lisi (Akdoğan) bağlantısı da vardır...
MİHALİS KİRLİTÇAS: S.'lerden bir kişi M. ile çok yakındı ve ben hiçbir zaman neden böyle bir yakınlık kurduklarını çözememiştim... Hep "Neden? Neden?" diyordum. Çünkü çok farklı insanlardı S. ile M. Farklı "sınıf"lardandılar... M. zengindi, kendini beğenmişti – neden şu yoksul S. ile birlikteydi diye düşünüyordum...

SORU: EOKA-B, onları bir araya getirmişti!...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, evet!...

SORU: S. öldü mü?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet... Eğer oysa tabii...

SORU: Bu S. nasıl biriydi?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Çok yoksuldular... Mesela oğlu inşaat işindeydi ve ilerici birisi olmadığı halde, babasının geçmişiyle hiçbir bağlantısı olmasın istiyordu... Çok akıllı birisiydi, benimle görüşürdü oğlu ve bana çok sorular sorardı... Kızkardeşi İngiltere'dedir ve tam bir Nazi'dir... O kadar hastadır ki – kafadan sakat yani – psikopat gibi... Oysa kendi sade bir insandı, çok sade bir insandı. Koççinos'ta onların karşısında yaşıyordum.. Basit bir adamdı, biraz da aptaldı. Karısı çok iyi bir insandı, hiçbir şeyden haberi yoktu kadının.


MİHALİS KİRLİTÇAS: Size sözünü ettiğim M. gibiler gangsterlerdi, siyasi gangsterlerdi – vurucu güçleriydi...

SORU: Bir de milletvekili var, K. – onunla ilgili ne biliyorsun?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Herkesin bildiği şeyleri biliyorum onun hakkında. Bazı solcuları sorgulayarak işkenceden geçirmiş ve onları dövmüştü... Mesela kuzenlerimden birini...Kuzenim EOKA-B'nin elinden kaçabilmişti Maraş'ta, şurada burada saklanıyordu, harika bir insandı... AKEL üyesiydi... Onlardan kaçabilmişti – ancak daha sonra işgalin başlangıcında ilk öldürülenlerden oldu... Kiriakos Hristofis idi adı kuzenimin, çok iyi bir insandı...

SORU: Yani K. tarafından sorgulanmıştı...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet... Binlerce insan size bu adamın böylesi şeyler yaptığını söyleyecektir.

SORU: G.G. hakkında ne söyleyeceksin? O da karışmış gibi görünüyor katliama... O dönem 17.5 yaşlarında bir komandoydu... Sonraları o da bir milletvekili idi...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Onun bir Kıbrıslıtürk akrabası var... Pile'yle Oroklini arasında Kıbrıslıtürkler'e ait arazilerin milyonlarca Kıbrıs Lirası değerinde olduğu anlaşılınca, bu G.G. aniden bir Kıbrıslıtürk akrabası olduğunu hatırlayıverdi! Ve tüm Kıbrıslıtürkler'in o kadar da kötü olmadıklarını keşfetti! Herkes de "Noluyor buna yahu?" diyordu! Ve mahkemelerde bazı davalar açtı, bu arazilerden bir kısmını alabilmek için... Teyzelerinden ya da halalarından biri yıllar önce bir Kıbrıslıtürk'le evlenmişti – o yüzden Kıbrıslıtürk yeğenleri var bu adamın. Katliama karışıp karışmadığını bilmiyorum... Aynı insandan söz edip etmediğimizden bile emin değilim...

SORU: Bir diğer milletvekili daha var, onun adı da K. Onun durumu neydi? Aynı yöredendi çünkü...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Atina'da olduğunu söylüyor o günlerde...

SORU: Ancak benim duyduğum solcu bir Kıbrıslırum'u sorguya çekmiş, işkence yapılırken hazır bulunmuş, sonra bu insan işkencede ölmüş... Akatu'da (Tatlısu) olmuş bu olay...
TONY ANGASTİNİOTİS: Bu adam yapılan bu işkenceler sonrası kör olmuştu ve ardından ölmüştü...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, bu K. da aynı köydendir ve kardeşi de köyün papazıydı... Korkunç bir adamdı...

En korkunç EOKA cinayetlerinden biri Lefkonuk'ta işlenmişti – Menikos öldürülmüştü...

SORU: "Milliyetçiliğin Öksüz Bıraktıkları" yazı dizimde araştırmıştım Menikos'u ancak ailesi konuşmak istememişti... 58'de bir ağaca bağlanmış ve taşlanarak öldürülmüştü... EOKA onu "hain" ilan etmişti...
TONY ANGASTİNİOTİS: Evet, oğlu babasının itibarının iadesi için mücadele ediyor şimdilerde...

SORU: EOKA'nın "hain" ilan ettiği Menikos, Lefkonuk'ta yine M. tarafından mı öldürülmüştü?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, tabii... Amaçları solu darmadağın edip morallerini bozmaktı. Lefkoşa'da pek bir problemleri yoktu bunların ancak Lefkonuk'ta çok güçlü bir sol hareket vardı...

TONY ANGASTİNİOTİS: Öyleyse sol, bunların yaşanmasına nasıl izin verebildi?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Güzel soru... Bunun olmasına izin verdiler. Oysa örneğin Marathovunos'ta (Ulukışla) solcular gidip EOKA liderlerini buldular ve "Sakın böyle bir şeyi aklınızdan bile geçirmeyin!" dediler... "Bitiririz sizi" dediler. Oysa Lefkonuk'ta birbirlerine karşı çok kibar davranıyorlardı...
Menikos'la ilgili fazla detay bilmiyorum... Menikos'un resmini yapmaya başladığımda, torunu buradaydı – PEO'da çalışıyor... Bana "Ama bu benim dedemdir" demişti... Onu tanıyordum ancak Menikos'un torunu olduğunu bilmiyordum. Menikos'un üç kızı, bir de oğlu vardı. Karısı hayattadır – ya Koççines'te ya da ondan sonraki köyde yaşıyor... Aynı tabloda dedem ve ninem de vardır... Onlar da Lefkonuklu'dur... Resimdeki de babamın evidir Lefkonuk'ta... Bu resimdeki ağacın altında öldürdüler Menikos'u ve sonra da bu ağacı kestiler...

SORU: Muratağa-Atlılar-Sandallar'la ilgili tablondan söz eder misin?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Bir resim yapmıştım, Atlılar ve Dohni anısına... 1989'da bir sergi açmıştım Larnaka'da ve Larnaka Belediyesi bu resmi satın alma hatasını yapmıştı! Ve bu parlamentoda konu olmuştu! Milletvekillerinden biri, Larnaka Belediyesi'ni "Denktaş propagandası satın almak için para harcamakla" suçlamıştı... Bu, resmin alınışından birkaç yıl sonra oluyordu. Ve o günlerde beni işten atmaya da çalışmışlardı... Bu serginin adı "Peygamberler ve Şairler" idi... Sergide Nazım Hikmet, Che gibi portreler de vardı...

SORU: Yani bu resim hala Larnaka Belediyesi'nde midir?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet...

SORU: Duvarda asılı mıdır yani?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, evet! Orada çalışan birisi var, bu resmi çok seviyor bu kadın. Kendi oturduğu yerdeki duvara asmıştı bu resmi...

SORU: İnanılmaz birisisin Kirlitças!
MİHALİS KİRLİTÇAS: Hayır, değilim aslında. Bu, özümün parçası...

SORU: Elbette, "normal" olan bu olmalı... Ancak bu durumda "inanılmaz" geliyor... Sergiye koyduğun ibarede de "Atlılar, Terazi ve Dohni'de öldürülen 229 Kıbrıslıtürk'ün anısına" diyorsun...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet...

SORU: Sergiye neden böyle bir isim vermiştin?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Çünkü bana göre bu sergideki insanlar "peygamber"diler çünkü gelecek olanı görebilen kişilerdi ve geleceği biçimlendirmeye başlayan kişilerdi. "Sihirbaz" anlamında değil...

SORU: Öğretmenlik de yaptın mı Mihalis?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Evet, Larnaka Amerikan Akademisi'nde öğretmendim...

SORU: Oroklini'de durum nedir?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Anastasiadis'in giremeyeceği bir köydür burası – buraya gelecek olsa onu linç ederlerdi! Bu köyde bazılarına göre Anastasiadis "hain"dir, "Türkler'e aşik" birisidir! Bazılarına göre Anastasiadis bir komünisttir!

SORU: Öyleyse iyi şanslar sana bu köyde yani!
MİHALİS KİRLİTÇAS: Örneğin Oroklinili olmayan ama bu köye evlenmiş olan bazıları gelip gizlice görür beni! Bunlar "Biz EVET oyu verdik!" derler!... Herkes beni tanır bu köyde...


SORU: Kutlu Adalı'nın resmini ne zaman yapmıştın?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Sanırım 6-7 yıl kadar önceydi... İkinci kez fotoğrafı gazetelere basıldığı zaman yaptım bu tabloyu... Cenazeye gitmek istemiştik ancak geçişimize izin verilmeyince kızmıştım... Kıbrıslırum polislerden birisinin yaptığı yorumu da hatırlıyorum:
"İşte" demişti, "birbirlerini öldürüyorlar!"
"Hayır! Hayır!" demiştim ona, "her zamanki gibi siz öldürdünüz onu!"
"Hayır! Hayır!" demişti polis, "anlamıyorsun! Onu biz öldürmedik ki!" demişti...
Ben de ona "Hayır! Hayır! Asıl anlamayan sensin!" demiştim... Korkunç bir diyalogtu bu polisle aramda geçen! İnanılmazdı! Ledra Palace'ta...
"Hayır! Hayır!" diyordu, "onlar öldürdü onu!"

SORU: Şimdi neler hissediyorsun Mihalis?
MİHALİS KİRLİTÇAS: Bunu hiçbir zaman genç insanlara söylemezdim... Hayatımda ilk kez durumun şimdilik umutsuz olduğunu hissediyorum... Noel'in hemen sonrasında İstanbul'daydım bir toplantı için. Buraya giden öğrencilerimiz beni o kadar duygulandırdılar ki, kendi kendime "Kapat çeneni! İşine devam et! Düşkırıklığını onlara duyurmaya hakkın yok!" dedim...
O kadar yaklaşmıştık ki... Ben, herşeye rağmen, yanlış nedenlerle de olsa AKEL'i doğru yapmaya ikna edebileceğimize inanan insanlardandım... Ancak elbette naif olduğumuz ortaya çıktı çünkü başkaları yaptı esas manevrayı... Öyleyse şimdi nereden başlamalı? Yine iki toplumlu etkinliklere mi dönmeli?

SORU: O başka bir döneme aitti... O dönem için anlamlıydı...
MİHALİS KİRLİTÇAS: Ancak ideolojik olarak o savaşı kazanıyor gibi görünüyorduk...
Ancak durum ne olursa olsun, mutlaka doğru şeyi yapmalı insan... Şu anda bana göre doğru olan şey de yaptığımız işi devam ettirmek ancak bunu daha yüksek sesle yapmaktır... Daha kararlı, daha az naif biçimde yapmaktır. Daha somut olmalıdır insan. Beğensek de, beğenmesek de, AKEL'de hareketlenme yaratılmalıdır. İyimser değilim, onu söyleyeyim... Ancak anahtar AKEL'dir...


(*) Bu röportaj Aralık 2008'de YENİDÜZEN gazetesinde "Kıbrıs: Anlatılmamış Öyküler - Sevgül Uludağ" yazı dizisinde yayımlandı. Fotoğraflar, Mihalis Kirlitças'ın Oroklini'deki stüdyosunda röportaj esnasında çekildi. Kirlitças'ın bir resmi de, YENİDÜZEN yazarlarından gazeteci-yazar Kutlu Adalı'nın 1996'da öldürülmesi ardından yaptığı Adalı anısına bir tabloydu… Resimlerde Adalı anısına yapılmış bu tablo da görülebiliyor…